Zgodnie z treścią art. 9 ustawy obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej spoczywały na gminie oraz administracji rządowej. Zadania pomocy społecznej obejmowały m.in. zadania:
1) tworzenia warunków organizacyjnych funkcjonowania pomocy społecznej,
2) analizę i ocenę zjawisk rodzących zapotrzebowanie na świadczenia pomocy społecznej,
3) pracę socjalną rozumianą jako działalność zawodową skierowaną na pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie oraz tworzenia warunków sprzyjających temu celowi (art. 8).
Większość zadań miała realizować gmina w ramach tzw. zadań własnych. Należały do nich m.in.: prowadzenie domów pomocy społecznej i ośrodków opiekuńczych o zasięgu lokalnym, przyznawanie i wypłacanie zasiłków celowych, pomoc rzeczowa. Charakter obowiązkowy miały także takie zadania gminy jak: udzielanie schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania osobom tego pozbawionym, świadczenie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, pokrywanie wydatków na świadczenia lecznicze na zasadach przewidzianych dla emerytów i rencistów, praca socjalna, sprawianie pogrzebu, zapewnienie środków na wynagrodzenia dla pracowników i warunków realizacji zadań wymienionych w pkt 1 – 5 (art. 10 ust. 2).
Zadania zlecone gminie przewidywały m.in. świadczenie usług opiekuńczych, pomoc w naturze na ekonomiczne usamodzielnienie się, przyznawanie zasiłków stałych i okresowych oraz inne zadania wynikające z rządowych programów pomocy społecznej (art. 11). Do realizacji tych zadań powołano odrębne jednostki organizacyjne – ośrodki pomocy społecznej.
Reprezentujący administrację rządową wojewoda powoływał do wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej wojewódzkie zespoły pomocy społecznej. Zespoły te miały przygotowywać m.in. bilans potrzeb i środków, organizować i finansować domy pomocy społecznej o zasięgu ponadlokalnym oraz kierować do nich osoby wymagające opieki (art. 12 ust. 1)
Wśród świadczeń pomocy społecznej ustawa na pierwszym miejscu wymieniała udzielenie schronienia, posiłku i ubrania osobom tego pozbawionym, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, w dziennych domach pomocy społecznej i w ośrodkach opiekuńczych, pomoc finansową na pokrycie kosztów leczenia dla osób objętych ubezpieczeniem społecznym lub systemem emerytalnym, pomoc w postaci pracy socjalnej i poradnictwa, zwłaszcza prawnego i ekonomicznego, pomoc w naturze lub finansową w celu ekonomicznego usamodzielnienia się, pomoc w postaci pracy socjalnej dla osób niepełnosprawnych, zasiłki stałe, okresowe i celowe (art. 13 – 33).[1]
Ustawa określała trudne sytuacje życiowe warunkujące przyznanie pomocy społecznej i należały do nich: ubóstwo, sieroctwo, bezdomność, potrzeba ochrony macierzyństwa, bezrobocie, upośledzenie fizyczne i umysłowe, długotrwała choroba, alkoholizm, narkomania, wskazywała także na konieczność spełnienia dodatkowego warunku przyznania świadczenia materialnego, a mianowicie spełnienia kryterium dochodowego. Początkowo wyznaczał je dochód osoby samotnej lub przypadający na członka rodziny, odpowiadający najniższej emeryturze. Następnie nowelizacje ustaliły określony kwotowo próg dochodu, zwany też progiem ubóstwa.[2]
Obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej stanowią jeden z kluczowych elementów funkcjonowania systemu zabezpieczenia społecznego, określając zakres odpowiedzialności organów administracji publicznej oraz innych podmiotów za realizację konstytucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej. Pomoc społeczna nie ma charakteru fakultatywnego ani uznaniowego w wymiarze systemowym, lecz jest zadaniem publicznym, którego wykonywanie zostało nałożone na państwo i jednostki samorządu terytorialnego w drodze przepisów prawa. Obowiązek ten obejmuje zarówno tworzenie warunków organizacyjnych i finansowych, jak i bezpośrednie udzielanie wsparcia osobom oraz rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej.
Podstawowym adresatem obowiązków w zakresie wykonywania zadań pomocy społecznej są jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności gminy i powiaty, które realizują zadania własne oraz zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. Gmina, jako podstawowa jednostka samorządu, odpowiada za rozpoznawanie potrzeb społecznych, organizowanie pomocy w miejscu zamieszkania beneficjentów oraz zapewnienie dostępu do podstawowych form wsparcia. Powiat realizuje zadania o charakterze ponadgminnym, wymagające większej specjalizacji lub skali działania, natomiast administracja rządowa sprawuje nadzór, koordynację oraz finansowanie określonych świadczeń.
Obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej obejmuje w pierwszej kolejności obowiązek zapewnienia dostępności świadczeń. Organy właściwe muszą stworzyć taki system organizacyjny, który umożliwi osobom potrzebującym rzeczywisty dostęp do pomocy, zarówno pod względem formalnym, jak i faktycznym. Oznacza to konieczność istnienia wyspecjalizowanych jednostek organizacyjnych, takich jak ośrodki pomocy społecznej, zapewnienia odpowiedniej liczby pracowników socjalnych oraz dostosowania procedur do potrzeb osób w szczególnie trudnej sytuacji, w tym osób starszych, z niepełnosprawnościami czy zagrożonych wykluczeniem społecznym.
Istotnym elementem obowiązków jest rzetelne i terminowe prowadzenie postępowań w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Organy są zobowiązane do prawidłowego ustalania stanu faktycznego, w szczególności poprzez przeprowadzanie wywiadów środowiskowych oraz gromadzenie niezbędnych dowodów. Postępowanie powinno być prowadzone z poszanowaniem zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w tym zasady praworządności, proporcjonalności i pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej. Niedochowanie tych obowiązków może prowadzić do uchylenia decyzji oraz odpowiedzialności prawnej organu.
Wykonywanie zadań pomocy społecznej wiąże się również z obowiązkiem indywidualizacji wsparcia. Organy nie mogą ograniczać się do schematycznego stosowania przepisów, lecz powinny uwzględniać rzeczywiste potrzeby i możliwości beneficjentów. Obowiązek ten realizowany jest poprzez pracę socjalną, planowanie pomocy oraz stosowanie instrumentów aktywizujących, które mają na celu nie tylko doraźne wsparcie materialne, lecz także umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej w sposób trwały.
Kolejnym istotnym obowiązkiem jest współdziałanie z innymi podmiotami realizującymi zadania z zakresu polityki społecznej. Pomoc społeczna nie funkcjonuje w izolacji, lecz pozostaje w ścisłym związku z systemem ochrony zdrowia, edukacji, rynku pracy czy wymiaru sprawiedliwości. Organy pomocy społecznej są zobowiązane do współpracy z organizacjami pozarządowymi, instytucjami kościelnymi oraz innymi podmiotami, które realizują zadania zbieżne z celami pomocy społecznej. Współdziałanie to ma na celu zwiększenie efektywności wsparcia oraz lepsze wykorzystanie dostępnych zasobów.
Ważnym aspektem wykonywania zadań pomocy społecznej jest obowiązek poszanowania praw i dóbr osobistych beneficjentów. Organy oraz pracownicy socjalni muszą działać z poszanowaniem godności, prywatności i autonomii osób korzystających z pomocy. Obejmuje to zarówno sposób prowadzenia wywiadów i kontaktów z beneficjentami, jak i ochronę danych osobowych oraz zachowanie poufności informacji. Naruszenie tych obowiązków może prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej, administracyjnej lub cywilnej.
Obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej obejmują także racjonalne gospodarowanie środkami publicznymi. Organy są zobowiązane do efektywnego i zgodnego z prawem wykorzystywania funduszy przeznaczonych na pomoc społeczną, z uwzględnieniem rzeczywistych potrzeb lokalnych społeczności. Wymaga to planowania wydatków, monitorowania skuteczności podejmowanych działań oraz zapobiegania nadużyciom. Realizacja tego obowiązku pozostaje w ścisłym związku z zasadą legalizmu i odpowiedzialności za finanse publiczne.
Z perspektywy systemowej istotny jest również obowiązek monitorowania i oceny realizowanych zadań. Organy pomocy społecznej powinny analizować efekty udzielanego wsparcia, identyfikować problemy oraz podejmować działania naprawcze. Tego rodzaju aktywność sprzyja doskonaleniu systemu oraz lepszemu dostosowaniu form pomocy do zmieniających się warunków społecznych i ekonomicznych.
Podsumowując, obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej mają charakter kompleksowy i wieloaspektowy, obejmując zarówno sferę organizacyjną, finansową, jak i bezpośrednie relacje z beneficjentami. Ich prawidłowa realizacja jest warunkiem skuteczności systemu pomocy społecznej oraz realizacji konstytucyjnych wartości, takich jak godność człowieka, solidarność społeczna i sprawiedliwość. Tylko konsekwentne i odpowiedzialne wykonywanie tych obowiązków pozwala traktować pomoc społeczną jako realne narzędzie wsparcia osób najbardziej potrzebujących.
[1] Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r.; K. Wódz, op. cit., s. 53 – 56.
[2] I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 25.