Jak szukać materiałów do pracy prawniczej w zasobach bibliotek akademickich

5/5 - (1 vote)

Katalogi i bibliografie w pracy prawniczej: jak znaleźć literaturę, której nie pokaże zwykła wyszukiwarka

Rzetelna praca prawnicza nie zaczyna się od pisania pierwszego rozdziału, lecz od rozpoznania stanu badań. Trzeba ustalić, jakie książki, artykuły, komentarze, glosy, materiały konferencyjne i opracowania interdyscyplinarne już powstały, które z nich są najważniejsze oraz gdzie można do nich dotrzeć. Sama wyszukiwarka internetowa zwykle nie wystarcza. Premiując materiały popularne, nowe albo dobrze wypozycjonowane, może pominąć starszą monografię, artykuł z lokalnego czasopisma, rozdział w pracy zbiorowej czy publikację znajdującą się wyłącznie w katalogu bibliotecznym.

Dlatego podczas przygotowywania pracy licencjackiej lub magisterskiej z prawa warto korzystać równolegle z katalogów i bibliografii. Nie są to narzędzia zamienne. Katalog mówi przede wszystkim, co znajduje się w zbiorach określonej biblioteki lub grupy bibliotek. Bibliografia rejestruje natomiast publikacje dobrane według określonego kryterium, na przykład dziedziny, osoby, okresu albo rodzaju dokumentu, niezależnie od tego, czy są dostępne w konkretnej bibliotece. Baza pełnotekstowa pełni jeszcze inną funkcję: umożliwia przeczytanie dokumentu. Zrozumienie tych różnic pozwala uniknąć jednego z najczęstszych błędów badawczych — utożsamiania braku wyniku w jednym miejscu z brakiem publikacji w ogóle.

Katalog, bibliografia i pełny tekst – trzy różne odpowiedzi

Katalog biblioteczny odpowiada na pytanie: „Jakie dokumenty zostały opisane w tej bibliotece i gdzie się znajdują?”. Rekord katalogowy może wskazywać autora, tytuł, wydanie, rok publikacji, serię, temat, numer ISBN lub ISSN, lokalizację egzemplarza, sygnaturę oraz zasady udostępniania. Sam rekord nie jest jednak książką ani artykułem. Informacja o publikacji nie oznacza automatycznie, że można ją natychmiast pobrać, a oznaczenie zasobu elektronicznego nie przesądza, że dostęp będzie możliwy spoza uczelni.

Bibliografia odpowiada na pytanie szersze: „Co opublikowano na dany temat, w danej dziedzinie albo w określonym czasie?”. Może wykazać publikacje, których nie ma w lokalnej bibliotece, a także materiały starsze, słabiej widoczne w wyszukiwarkach lub rozproszone między wieloma czasopismami. Bibliografia również zazwyczaj nie zawiera pełnego tekstu. Dostarcza opisu, na podstawie którego dokument trzeba dopiero odnaleźć w katalogu, repozytorium, bazie czasopism albo zamówić z innej biblioteki.

Baza pełnotekstowa odpowiada na trzecie pytanie: „Gdzie mogę przeczytać ten dokument?”. Niekiedy wszystkie trzy funkcje są połączone w jednym systemie, ale nie należy tego zakładać. Dobry badacz przechodzi świadomie od identyfikacji publikacji, przez ustalenie miejsca jej przechowywania, aż do zdobycia i przeczytania tekstu.

Dlaczego jeden katalog może nie wystarczyć

Biblioteki rozwijały swoje zbiory przez dziesięciolecia, a niekiedy przez stulecia. Ich opisy powstawały w różnych systemach. W praktyce można spotkać katalog bieżący, katalog zdigitalizowany w postaci skanów dawnych kart, tradycyjny katalog kartkowy oraz katalogi wydzielonych kolekcji, czasopism, rękopisów, mikroform, zbiorów specjalnych czy bibliotek instytutowych. Zakres tych narzędzi nie zawsze się pokrywa.

Nowoczesny katalog internetowy powinien być pierwszym miejscem poszukiwań, ponieważ pozwala szybko przeszukiwać wiele pól i zwykle pokazuje aktualny status egzemplarzy. Nie wolno jednak wyciągać z zerowego wyniku zbyt daleko idących wniosków. Starsze nabytki mogły nie zostać jeszcze w pełni przeniesione do nowego systemu. Czasopismo mogło otrzymać opis wyłącznie na poziomie całego tytułu, bez wyszczególnienia artykułów. Zbiory specjalistyczne mogą mieć osobny katalog. Jeżeli temat pracy ma wymiar historyczny, dotyczy dawnego ustawodawstwa lub wymaga dotarcia do starszej doktryny, sprawdzenie katalogów retrospektywnych staje się częścią rzetelnej kwerendy, a nie opcjonalnym dodatkiem.

W katalogu zdigitalizowanym wyszukiwanie często przypomina przeglądanie szuflad z kartami. Trzeba uwzględnić dawny porządek alfabetyczny, warianty nazwisk, tytuły serii oraz odsyłacze typu „zobacz” i „zobacz też”. Z karty należy dokładnie przepisać lokalizację, pełną sygnaturę, numer tomu i rok. Są to dane potrzebne do zamówienia egzemplarza, lecz nie elementy opisu bibliograficznego w pracy. Sygnatura organizuje zbiory konkretnej biblioteki; nie zastępuje przypisu.

Jak skutecznie przeszukiwać katalog

Wyszukiwanie warto prowadzić dwoma torami. Pierwszy to wyszukiwanie konkretnej pozycji, gdy znamy autora, tytuł albo numer identyfikacyjny. Drugi to wyszukiwanie tematyczne, gdy dopiero rozpoznajemy literaturę dotyczącą problemu badawczego.

Przy wyszukiwaniu konkretnej publikacji najlepiej rozpocząć od najbardziej charakterystycznych słów tytułu i nazwiska autora. Nie należy od razu wpisywać całego opisu z przecinkami, skrótami i numerem wydania, ponieważ różnice w zapisie mogą wyeliminować poprawny wynik. Gdy tytuł jest popularny, można dodać rok, wydawcę albo ISBN. W przypadku pracy wieloautorskiej warto sprawdzić zarówno redaktora naukowego, jak i tytuł całości.

Wyszukiwanie tematyczne wymaga przygotowania siatki pojęć. Dla każdego zagadnienia należy wypisać termin główny, synonimy, pojęcia starsze, pojęcia szersze i węższe, nazwę instytucji prawnej, potoczne określenia oraz odpowiedniki obcojęzyczne. Praca o ochronie prywatności może wymagać osobnych wyszukiwań według haseł związanych z danymi osobowymi, tajemnicą komunikowania się, dobrami osobistymi, monitoringiem czy prywatnością informacyjną. Termin używany w ustawie nie zawsze pokrywa się z językiem katalogu, a termin współczesny nie zawsze występował w starszej literaturze.

Szczególnie użyteczne są hasła wzorcowe i kontrolowane hasła przedmiotowe. Bibliotekarze ujednolicają pod nimi różne formy nazwiska, nazwy instytucji oraz określenia tematu. Otwierając dobry rekord, warto sprawdzić przypisane mu tematy i przeprowadzić kolejne wyszukiwanie właśnie według nich. Jeden trafny dokument może w ten sposób ujawnić całe skupisko innych publikacji, których nie znaleźlibyśmy za pomocą pierwszego, potocznego słowa kluczowego.

Nie należy również ignorować serii wydawniczych, spisów treści i uwag. Monografia może należeć do serii poświęconej konkretnej gałęzi prawa, a praca zbiorowa może zawierać rozdział istotny dla tematu, mimo że jej tytuł ogólny tego nie zdradza. Z kolei pole dotyczące wydania pozwala odróżnić wersję aktualną od opracowania sprzed ważnej nowelizacji.

Jak czytać rekord katalogowy

Rekord należy traktować jak zestaw danych do weryfikacji, a nie gotowy przypis do bezrefleksyjnego skopiowania. Trzeba zwrócić uwagę na:

autorstwo albo redakcję naukową;
pełny tytuł i podtytuł;
numer oraz charakter wydania;
miejsce, wydawcę i rok publikacji;
liczbę tomów, oznaczenie części i serię;
identyfikator ISBN lub ISSN;
uwagi o bibliografii, indeksach, streszczeniach i wydaniu pierwotnym;
hasła przedmiotowe;
lokalizację, sygnaturę i status egzemplarza.

W pracach prawniczych szczególne znaczenie ma wydanie. Dwa rekordy o niemal identycznym tytule mogą dotyczyć różnych stanów prawnych. Najnowsze wydanie komentarza jest zwykle najlepszym punktem wyjścia do analizy obowiązującego prawa, ale starsze wydanie może być niezbędne, gdy badamy ewolucję regulacji albo dawny stan prawny. Nie wolno automatycznie usuwać starszych publikacji tylko z powodu daty. Trzeba ustalić, do jakiego pytania badawczego mogą być użyte.

Osobnej ostrożności wymagają czasopisma. Katalog często opisuje cały tytuł, a nie każdy artykuł. Należy sprawdzić, jakie roczniki i numery biblioteka faktycznie posiada, czy tytuł nie zmieniał nazwy, czy nie był kontynuacją wcześniejszego periodyku oraz czy wersja elektroniczna ma ten sam zakres co drukowana. Dopiero te dane pozwalają ocenić, czy poszukiwany artykuł rzeczywiście będzie dostępny.

Katalogi centralne i rozproszone

Jeżeli publikacji nie ma w katalogu lokalnym, następnym krokiem powinny być katalogi obejmujące zbiory wielu instytucji. W Polsce przykładem katalogu centralnego jest NUKAT, współtworzony przez biblioteki naukowe. Pozwala ustalić, które biblioteki wykazują dany dokument, a ujednolicone hasła pomagają identyfikować autorów i tematy. Z kolei KaRo jest przykładem narzędzia rozproszonego, które kieruje zapytanie do wielu katalogów. Oba rozwiązania są szczególnie przydatne przy publikacjach rzadkich, starszych i specjalistycznych.

Wynik w takim katalogu nie oznacza jeszcze, że egzemplarz można zabrać do domu. Może być udostępniany wyłącznie na miejscu, znajdować się w zbiorze specjalnym albo być czasowo niedostępny. Rekord pomaga jednak ustalić bibliotekę posiadającą publikację. Na tej podstawie można sprawdzić możliwość wizyty, wykonania kopii zgodnie z obowiązującymi zasadami albo skorzystania z wypożyczenia międzybibliotecznego. Im wcześniej przeprowadzi się taką kwerendę, tym mniejsze ryzyko, że oczekiwanie na materiał opóźni pisanie rozdziału.

Bibliografia jako mapa piśmiennictwa

Bibliografia nie jest tym samym co wykaz literatury na końcu własnej pracy. Jest samodzielnym narzędziem informacyjnym, które porządkuje opisy dokumentów według przyjętych kryteriów. Może być bieżąca albo retrospektywna, ogólna albo specjalistyczna, kompletna albo selektywna, przedmiotowa, osobowa, lokalna, międzynarodowa, adnotowana, analityczna lub krytyczna. Każdy typ odpowiada na inne pytania.

Bibliografia bieżąca pomaga ustalić, co ukazuje się obecnie. Retrospektywna obejmuje wcześniejszy, zamknięty okres i bywa niezastąpiona w pracy historycznoprawnej. Bibliografia specjalistyczna skupia się na dziedzinie, takiej jak prawo cywilne, karne, administracyjne, pracy czy międzynarodowe. Bibliografia osobowa gromadzi twórczość określonego autora oraz opracowania o nim. Bibliografia selektywna świadomie pomija część materiałów, dlatego brak pozycji nie dowodzi, że ona nie istnieje. Z kolei określenie „kompletna” należy zawsze rozumieć w granicach zadeklarowanego zakresu, czasu i rodzaju dokumentów.

Dla autora pracy z prawa szczególnie użyteczne są bibliografie prawnicze. Polska Bibliografia Prawnicza i jej współczesne formy elektroniczne pomagają odnajdywać naukowe piśmiennictwo z zakresu prawa i dyscyplin powiązanych. Obok bibliografii ogólnej istnieją opracowania poświęcone poszczególnym gałęziom, postępowaniom, prawom i wolnościom, historii prawa czy naukom penalnym. Starsze bibliografie drukowane nadal mają wartość, ponieważ mogą ujawniać artykuły, glosy i orzecznictwo niewidoczne w nowych wyszukiwarkach.

Warto korzystać także z bibliografii narodowej. „Przewodnik Bibliograficzny” rejestruje przede wszystkim wydawnictwa zwarte, natomiast „Bibliografia Zawartości Czasopism” służy odnajdywaniu artykułów z wybranych polskich czasopism. Drugie z tych narzędzi ma charakter selektywny: selekcji podlegają zarówno tytuły czasopism, jak i materiały zamieszczone w ich obrębie. Sam fakt odnotowania publikacji nie stanowi oceny jej jakości, a brak opisu nie przesądza o nieistnieniu tekstu. Nie można więc traktować żadnej pojedynczej bibliografii jako wyczerpującego obrazu piśmiennictwa.

Jak pracować z bibliografią, żeby nie tworzyć „listy do przepisania”

Najlepszy sposób korzystania z bibliografii polega na budowaniu łańcucha poszukiwań. Najpierw należy znaleźć kilka nowszych, przekrojowych i wiarygodnych opracowań. Następnie analizuje się ich przypisy oraz wykazy literatury, aby dotrzeć do tekstów wcześniejszych. Kolejny krok to sprawdzenie, jakie późniejsze publikacje rozwijają, aktualizują albo krytykują odnalezione stanowiska. W ten sposób powstaje sieć źródeł pokazująca zarówno genezę problemu, jak i współczesny stan dyskusji.

Każdą pozycję przejętą z bibliografii lub cudzego przypisu trzeba zweryfikować w katalogu i — przed wykorzystaniem w pracy — przeczytać w oryginale. Bibliografia może zawierać skrócony opis, błąd, dawną pisownię albo informację odnoszącą się do innego wydania. Cytowanie dokumentu, którego autor pracy nie widział, zwiększa ryzyko powielenia pomyłki i przypisania autorowi poglądu wyrwanego z kontekstu. Jeśli wyjątkowo trzeba powołać źródło za innym autorem, powinno to wynikać z przyjętych zasad cytowania i być wyraźnie zaznaczone.

Prawo nie zawsze mieści się w bibliografii prawniczej

Problem prawny może wymagać wiedzy z ekonomii, socjologii, politologii, administracji publicznej, historii, psychologii lub nauk o bezpieczeństwie. Praca o kredytach konsumenckich może potrzebować danych ekonomicznych, analiza prawa wyborczego — badań opinii społecznej, a temat dotyczący procesu legislacyjnego — ekspertyz parlamentarnych. Warto więc sięgać do bibliografii innych dziedzin, publikacji organów publicznych, statystyki publicznej, raportów badawczych, analiz instytutów eksperckich oraz otwartych repozytoriów naukowych.

Taki materiał trzeba oceniać według jego funkcji. Raport instytucji publicznej może być dobrym źródłem danych, lecz nie zastąpi analizy dogmatycznoprawnej. Ekspertyza może przedstawiać stanowisko autora, ale nie ma mocy aktu prawnego ani orzeczenia. Badanie opinii społecznej wymaga sprawdzenia metodologii, próby i daty realizacji. Rozszerzenie kwerendy poza literaturę stricte prawniczą powinno wzbogacać argumentację, a nie zacierać hierarchię źródeł.

Praktyczny schemat kwerendy

Skuteczną pracę można uporządkować w następującej kolejności:

Sformułuj problem badawczy i wyznacz jego granice: gałąź prawa, jurysdykcję, okres oraz typ analizowanych źródeł.
Przygotuj listę słów kluczowych, synonimów, pojęć starszych, terminów szerszych i węższych oraz odpowiedników obcojęzycznych.
Znajdź kilka nowszych opracowań przekrojowych, które pomogą rozpoznać autorów, spory i podstawową terminologię.
Przeszukaj katalog swojej biblioteki według autora, tytułu, tematu i serii. Otwieraj pełne rekordy i zapisuj stosowane w nich hasła przedmiotowe.
Jeżeli temat sięga starszego piśmiennictwa, sprawdź katalogi retrospektywne, zdigitalizowane i specjalistyczne.
Poszerz wyszukiwanie o katalogi centralne i rozproszone, aby ustalić lokalizację publikacji nieobecnych w zbiorach lokalnych.
Przejrzyj bibliografie prawnicze, dziedzinowe i narodowe, pamiętając o ich zakresie oraz zasadach selekcji.
Przeprowadź wyszukiwanie łańcuchowe: wstecz przez przypisy i bibliografie oraz naprzód przez późniejsze omówienia i polemiki.
Zdobądź pełne teksty, zweryfikuj dane opisowe i oceń rzeczywistą przydatność każdego dokumentu.
Na bieżąco zapisuj kompletny opis, sygnaturę lub sposób dostępu, słowa kluczowe, tezę publikacji, ważne strony oraz informację, do którego fragmentu pracy materiał może zostać użyty.

Najczęstsze błędy

Pierwszym błędem jest ograniczenie się do jednego katalogu lub jednej bazy. Drugim — wyszukiwanie tylko jednego współczesnego terminu. Trzecim — traktowanie rekordu katalogowego jako pełnego tekstu. Czwartym — założenie, że wynik katalogu centralnego gwarantuje możliwość wypożyczenia. Piątym – pomijanie wydań, tomów, zmian tytułu czasopisma i zakresu posiadanych roczników. Szóstym — uznanie bibliografii selektywnej za kompletną. Siódmym — przepisywanie opisów bez sprawdzenia dokumentu. Ósmym — cytowanie publikacji wyłącznie na podstawie tego, że została przywołana przez innego autora. Dziewiątym — odrzucanie starszej literatury bez oceny jej znaczenia dla rozwoju instytucji prawnej. Dziesiątym — gromadzenie setek wyników bez notatek o ich przydatności.

Dobrym zabezpieczeniem jest prowadzenie tabeli kwerendy. Dla każdej pozycji warto zanotować pełny opis, rodzaj dokumentu, temat, jurysdykcję, stan prawny, katalog lub bibliografię, zastosowane zapytanie, dostępność, datę sprawdzenia, najważniejszą tezę, strony do wykorzystania oraz status: „do zdobycia”, „do przeczytania”, „przeczytane” albo „odrzucone”. Pozwala to oddzielić bibliografię potencjalną od materiałów rzeczywiście wykorzystanych, odtworzyć tok poszukiwań i ułatwia późniejsze przygotowanie przypisów.

Kontrola przed zakończeniem poszukiwań

Przed uznaniem kwerendy za wystarczającą warto odpowiedzieć na kilka pytań. Czy przeszukano więcej niż jeden typ narzędzia? Czy wykorzystano hasła przedmiotowe znalezione w rekordach? Czy sprawdzono warianty terminów oraz starsze nazewnictwo? Czy dla czasopism ustalono konkretny rocznik i numer? Czy nowsze opracowania doprowadziły do prac klasycznych, a starsze do późniejszych aktualizacji i polemik? Czy zweryfikowano wydania i stan prawny? Czy każda pozycja przeznaczona do cytowania została przeczytana w oryginale? Czy materiały interdyscyplinarne oceniono zgodnie z ich metodą i rolą?

Kwerenda nie jest zakończona wtedy, gdy liczba zapisanych wyników wygląda imponująco. Kończy się wtedy, gdy autor potrafi wskazać główne stanowiska w literaturze, zna ich rozwój, rozumie luki i spory oraz wie, dlaczego każdy wykorzystany tekst jest potrzebny do odpowiedzi na pytanie badawcze. Katalogi pokazują, gdzie szukać dokumentów. Bibliografie odsłaniają strukturę piśmiennictwa. Dopiero krytyczna lektura pozwala zamienić zebrane opisy w argumentację prawniczą.

Część właściwa rozprawy

5/5 - (1 vote)

Przepisy art. 93-96 dotyczą trybu przeprowadzenia rozprawy, jednak kodeks postępowania administracyjnego nie reguluje szczegółowo czynności dokonywanych podczas przeprowadzenia rozprawy.

Art. 93 dotyczy kwestii kierowania rozprawy, stanowi on „Rozprawą kieruje wyznaczony do przeprowadzenia rozprawy tego organu administracji publicznej, przed którym toczy się postępowanie. Gdy postępowanie toczy się przed organem kolegialnym, rozprawą kieruje przewodniczący albo wyznaczony członek organu kolegialnego.” Przepis tego artykułu wprowadza dwa rozwiązania, pierwsze dotyczy organów jednoosobowych. Tutaj ustawodawca nie wprowadza ograniczenia dotyczącego powierzenia kierownictwa rozprawy. W związku z tym rozprawą może kierować organ administracji publicznej (np. wójt, burmistrz, prezydent miasta lub starosta) bądź pracownicy urzędu, których organ administracji publicznej upoważni do prowadzenia postępowania nawet wtedy, gdy nie zostali oni umocowani do wydawania decyzji administracyjnej w imieniu organu. Drugie rozwiązanie odnosi się do organów kolegialnych – tutaj art. 93 wprowadza ograniczenie dotyczące kierownictwa rozprawą – może nią kierować wyłącznie przewodniczący lub wyznaczony członek organu kolegialnego.[1]

Kierownictwo może wykonywać „wyznaczony członek organu kolegialnego” czyli osoba, której wykonywanie tych czynności powierzy w drodze odpowiedniej uchwały organ kolegialny lub stosownie do wewnętrznego regulaminu działania organu kolegialnego przewodniczący lub organ prezydialny organu kolegialnego.[2]

Z przepisu art. 93 zd. drugie wynika, iż niedopuszczalne jest zlecenie kierowania rozprawą pracownikowi organu, mimo iż pracownik ten może przeprowadzić postępowanie dowodowe. Jednakże pracownikowi można powierzyć przeprowadzenie czynności postępowania dowodowego w postaci tzw. postępowania gabinetowego.[3]

W przypadku samorządowego kolegium odwoławczego wyłącznie etatowi członkowie kolegium mają prawo przewodniczenia rozprawie.[4]

Ze względu na zasadę bezpośredniości w postępowaniu dowodowym najlepszym rozwiązaniem byłoby, żeby rozprawą kierowała ta sama osoba, która będzie podejmowała decyzję w sprawie. Możliwa jest jednak sytuacja, w której inna osoba prowadzi rozprawę, a inna wydaje decyzję w oparciu o akta sprawy. Kierujący rozprawą powinien być do niej odpowiednio przygotowany. Przede wszystkim powinien dokładnie znać stan faktyczny sprawy w oparciu o dowody, które już znajdują się w aktach sprawy. Powinien być także przygotowany do zapoznania stron z faktami znanymi mu z rzędu oraz do zwrócenia stronom uwagi na fakty powszechnie znane, które wiążą się ze sprawą.

Znajomość stanu faktycznego wynikającego z akt sprawy oraz znajomość przepisów prawnych, które mają zastosowanie w toczącej się sprawie pozwala na zorganizowanie rozprawy tak, aby przebiegała sprawnie i pozwalała wyjaśnić okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Zasadniczym obowiązkiem kierującego rozprawą jest wyczerpujące zebranie wszystkich środków dowodowych, które przewidywało postanowienie dotyczące zakresu postępowania administracyjnego. Postępowanie dowodowe rozwija się również pod wpływem aktywności stron i może ona żądać wyjaśnienia pewnych okoliczności za pomocą nowych środków dowodowych dlatego kierownik rozprawy musi posiadać kompetencje do modyfikowania zakresu postępowania dowodowego ustalonego w postępowaniu przed rozpoczęciem rozprawy.

Kierownik rozprawy może to uczynić poprzez wydanie odpowiedniego postanowienia. Oprócz art. 93 nie ma w rozdziale 5 przepisów, które bliżej określałyby obowiązki przewodniczącego rozprawy, tę lukę można wypełnić odwołując się do zasad ogólnych postępowania administracyjnego. Takim obowiązkiem jest np. obowiązek podjęcia czynności, które skłonią strony do zawarcia ugody. Osoba, która kieruje rozprawą odpowiada za tempo w jakim ona przebiega oraz za poprawne sporządzenie w jej toku dokumentacji – przede wszystkim protokołu rozprawy. Obowiązkiem kierującego rozprawą jest dążenie do wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy czyli ustalenia prawdy obiektywnej. Pracownik kierujący rozprawą powinien charakteryzować się bezstronnością w celu pogłębienia zaufania obywateli do organów państwa. Powinien on unikać przedwczesnego zajmowania stanowiska i wypowiadania się odnośnie zagadnień spornych dla stron.[5]

Część właściwa rozprawy stanowi centralny i merytoryczny etap rozprawy administracyjnej, w którym organ prowadzący postępowanie realizuje podstawowe cele dowodowe i wyjaśniające. Jest to faza, w której następuje bezpośrednie przeprowadzenie postępowania dowodowego z udziałem stron, świadków, biegłych oraz innych uczestników postępowania. Część właściwa rozprawy służy wszechstronnemu wyjaśnieniu okoliczności sprawy oraz stworzeniu podstaw do wydania rozstrzygnięcia zgodnego z zasadą prawdy obiektywnej.

W części właściwej rozprawy organ administracji publicznej przystępuje do rozpoznania sprawy co do jej istoty, po uprzednim formalnym otwarciu rozprawy i sprawdzeniu obecności uczestników. Organ czuwa nad prawidłowym przebiegiem rozprawy, kieruje jej tokiem oraz podejmuje decyzje dotyczące kolejności i zakresu przeprowadzanych czynności. Na tym etapie szczególnego znaczenia nabiera zasada koncentracji materiału dowodowego, ponieważ rozprawa ma umożliwić zgromadzenie i ocenę dowodów w sposób bezpośredni i możliwie kompletny.

Kluczowym elementem części właściwej rozprawy jest przeprowadzenie dowodów. Mogą one obejmować przesłuchanie stron, świadków, biegłych, oględziny czy odczytanie dokumentów. Czynności te odbywają się w obecności stron, co zapewnia realizację zasady jawności oraz zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Strony mają prawo zadawać pytania świadkom i biegłym, zgłaszać zastrzeżenia oraz składać dodatkowe wyjaśnienia, o ile mieszczą się one w granicach przedmiotu postępowania.

W części właściwej rozprawy szczególne znaczenie ma bezpośredniość kontaktu organu z materiałem dowodowym. Organ administracji nie ogranicza się do analizy akt sprawy, lecz bezpośrednio zapoznaje się z treścią zeznań i opinii, co sprzyja trafniejszej ocenie ich wiarygodności. Bezpośredniość ta odróżnia rozprawę administracyjną od postępowania prowadzonego wyłącznie w formie pisemnej i podnosi standard rzetelności proceduralnej.

Istotnym elementem części właściwej rozprawy jest również umożliwienie stronom wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Po ich przeprowadzeniu strony mogą przedstawiać swoje stanowisko, zgłaszać wnioski dowodowe lub odnosić się do treści zgromadzonego materiału. Realizacja tego uprawnienia jest wyrazem zasady prawa do obrony oraz zasady zaufania obywatela do organów administracji publicznej.

Organ prowadzący rozprawę jest zobowiązany do czuwania nad jej sprawnym i rzeczowym przebiegiem. Obejmuje to przeciwdziałanie nadużyciom procesowym, ograniczanie wypowiedzi niezwiązanych z przedmiotem sprawy oraz podejmowanie decyzji o pominięciu dowodów, które są nieistotne lub zmierzają wyłącznie do przedłużenia postępowania. Działania te muszą jednak pozostawać w zgodzie z zasadą proporcjonalności oraz nie mogą naruszać prawa stron do przedstawienia swoich racji.

W praktyce część właściwa rozprawy bywa również miejscem podejmowania prób ugodowego załatwienia sprawy, jeżeli charakter sprawy na to pozwala. Bezpośredni kontakt stron oraz możliwość wyjaśnienia stanowisk w obecności organu sprzyjają poszukiwaniu kompromisowych rozwiązań, które mogą zostać sformalizowane w postaci ugody administracyjnej.

Z perspektywy gwarancyjnej część właściwa rozprawy ma fundamentalne znaczenie dla legalności i prawidłowości późniejszego rozstrzygnięcia. Uchybienia popełnione na tym etapie, takie jak ograniczenie prawa strony do udziału w postępowaniu dowodowym czy pominięcie istotnych dowodów, mogą skutkować wadliwością decyzji administracyjnej i prowadzić do jej uchylenia w toku kontroli instancyjnej lub sądowej.

Podsumowując, część właściwa rozprawy stanowi zasadniczy etap rozprawy administracyjnej, w którym koncentruje się merytoryczne rozpoznanie sprawy. Jej prawidłowe przeprowadzenie warunkuje realizację podstawowych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, czynnego udziału stron oraz bezpośredniości. Dzięki temu część właściwa rozprawy pełni kluczową rolę w zapewnieniu rzetelnego, sprawiedliwego i zgodnego z prawem rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej.

[1] Por. B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit., s 410.

[2] Por. B. Adamiak, J. Borkowski – „Organy kolegialne w postępowaniu administracyjnym”, PiP, Nr 3, 1993r, s.33.

[3] Por. B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit., s.33.

[4] Por. A. Korzeniowska – „Z problematyki kolegialności i kolegialnych organów administracji publicznej”, ST 1997r, Nr 3, s.41.

[5] Por. S. Jędrzejewski, E. Ochendowski – „Postępowanie administracyjne”, Toruń 1988r, s. 79.

Domniemanie faktyczne

5/5 - (1 vote)

Do problematyki dowodowej zalicza się także problematykę domniemań, mimo iż konstrukcja prawna tych instytucji wykracza poza samą problematykę dowodową. Organ administracji publicznej ustalając stan faktyczny opiera się nie tylko na zgromadzonym materiale dowodowym, ale także na domniemaniach (presumpcji). Domniemanie nie jest dowodem, ale metodą dowodzenia. K.p.a. podobnie jak k.p.c. zna instytucję domniemań, mimo iż nie wprowadza tego terminu ani nie zawiera żadnej definicji. K.p.a. nie reguluje wprost zagadnienia dopuszczalności przyjmowania domniemań jako metody dowodzenia, jednakże przepisy kodeksu wprowadzają tzw. proste domniemania prawne – domniemanie istnienia pełnomocnictwa (art. 33§4), domniemanie doręczenia pisma (art. 43), domniemanie zgodności z prawdą dokumentu urzędowego (art. 76§1).

W ustawodawstwie i doktrynie wyróżnia się domniemania faktyczne i prawne. Jedne i drugie stanowią pewne ułatwienie dowodowe, jednak zachodzą między nimi istotne różnice.

Domniemanie faktyczne oparte jest na doświadczeniu człowieka, ponieważ „związek między faktem danym w doświadczeniu, a poszukiwanym ustala się swobodnie na podstawie doświadczenia i wnioskuje się na podstawie jednego faktu nie poszukiwanego o istnieniu faktu poszukiwanego.”[1]

Domniemanie faktyczne polega na tym, że wnioski formułuje się na podstawie jednego faktu danego w doświadczeniu o istnieniu faktu poszukiwanego. Omawiane domniemanie polega na tym, że organ wyprowadza ostateczne wnioski z materiału dowodowego, którym dysponuje co do pewnych faktów oraz działań, opierając się na zasadach logicznego myślenia i przyjmuje za podstawę rozstrzygnięcia. Organ, który prowadzi postępowanie dowodowe może swobodnie wnioskować co do istnienia poszukiwanego faktu na podstawie innych faktów i wszelkich okoliczności danej sprawy. Organ może uznać za ustalone fakty, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli taki wniosek można wyprowadzić z innych ustalonych faktów. W przypadku domniemania faktycznego organ może, ale nie musi wyciągnąć wniosek co do określonego faktu w oparciu o inne fakty już ustalone.[2] Domniemania faktyczne nie ograniczają zasady swobodnej oceny organu prowadzącego postępowanie, ponieważ od organu zależy wyciągnięcie wniosku o istnieniu faktu względnie o prawdziwości twierdzenia strony o jego istnieniu na podstawie innego ustalonego faktu.[3]

Domniemanie faktyczne, które opiera się na zasadzie prawdopodobieństwa jest pomocne, gdy zgromadzone materiały dowodowe są niepełne, zawierają luki, których nie da się usunąć lub gdy w celu odtworzenia stanu faktycznego, trzeba wyprowadzić wnioski o związkach przyczynowych, które zachodzą pomiędzy faktami stwierdzonymi, a faktami bezpośrednio niestwierdzonymi.[4]

Domniemanie faktyczne stanowi istotną instytucję prawa procesowego, w tym postępowania administracyjnego, służącą usprawnieniu ustalania stanu faktycznego w sytuacjach, gdy bezpośrednie przeprowadzenie dowodu jest utrudnione lub niemożliwe. Jego istota polega na wnioskowaniu o istnieniu określonego faktu nieustalonego wprost na podstawie innych faktów już udowodnionych, zgodnie z zasadami logiki, doświadczenia życiowego oraz wiedzy ogólnej. Domniemanie faktyczne nie ma charakteru normatywnego, lecz opiera się na rozumowaniu organu prowadzącego postępowanie.

W odróżnieniu od domniemań prawnych, domniemanie faktyczne nie wynika bezpośrednio z przepisu prawa i nie nakłada na organ obowiązku przyjęcia określonego stanu faktycznego. Jest ono efektem swobodnej oceny dowodów i stanowi element procesu myślowego, w którym organ wyprowadza wniosek o istnieniu danego faktu z innych ustalonych okoliczności. Z tego względu domniemanie faktyczne nie korzysta z ochrony normatywnej i może zostać obalone w toku postępowania przez przedstawienie dowodów przeciwnych.

Podstawą stosowania domniemania faktycznego w postępowaniu administracyjnym jest zasada swobodnej oceny dowodów oraz zasada prawdy obiektywnej. Organ administracji publicznej jest zobowiązany do wszechstronnego rozpatrzenia zebranego materiału dowodowego i może posługiwać się wnioskowaniem pośrednim, o ile jest ono logiczne, spójne i znajduje oparcie w doświadczeniu życiowym. Domniemanie faktyczne nie może być jednak dowolne ani arbitralne, lecz musi wynikać z jasno wskazanych i udowodnionych przesłanek faktycznych.

Istotną cechą domniemania faktycznego jest jego obalalny charakter. Strona postępowania ma prawo kwestionować wnioski organu, przedstawiając dowody, które podważają zasadność przyjętego rozumowania. Obowiązkiem organu jest umożliwienie stronie odniesienia się do ustaleń faktycznych oraz wskazanie w uzasadnieniu decyzji, jakie fakty zostały uznane za udowodnione i w jaki sposób wyprowadzono z nich dalsze wnioski. Brak takiego uzasadnienia może zostać uznany za naruszenie zasad postępowania administracyjnego.

W praktyce postępowania administracyjnego domniemania faktyczne są często stosowane w sprawach, w których pewne okoliczności wynikają z typowego przebiegu zdarzeń. Przykładowo, z faktu stałego zamieszkiwania osoby w danym lokalu można wnioskować o faktycznym korzystaniu z mediów lub o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, o ile brak jest dowodów przeciwnych. Tego rodzaju wnioskowanie pozwala organom na sprawne rozstrzyganie spraw, bez konieczności dowodzenia każdej, nawet oczywistej, okoliczności.

Orzecznictwo sądów administracyjnych podkreśla, że stosowanie domniemań faktycznych podlega kontroli sądowej. Sąd bada, czy wnioskowanie organu było racjonalne, oparte na doświadczeniu życiowym oraz czy nie doszło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej. Niedopuszczalne jest zastępowanie postępowania dowodowego domniemaniami w sytuacjach, gdy możliwe i celowe jest przeprowadzenie konkretnych dowodów. Domniemanie faktyczne nie może również służyć do przerzucenia ciężaru dowodu na stronę w sposób sprzeczny z zasadami procedury administracyjnej.

Z punktu widzenia gwarancji procesowych szczególne znaczenie ma obowiązek uzasadnienia domniemania faktycznego. Organ powinien jasno wskazać, jakie fakty uznał za udowodnione, jakie wnioski z nich wyprowadził oraz dlaczego uznał je za logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym. Tylko wówczas strona ma realną możliwość obrony swoich praw, a kontrola instancyjna i sądowa może być skutecznie przeprowadzona.

Z perspektywy funkcjonalnej domniemanie faktyczne stanowi instrument racjonalizacji postępowania administracyjnego, umożliwiający elastyczne reagowanie na złożoność stanów faktycznych. Jego stosowanie pozwala uniknąć nadmiernego formalizmu, jednak wymaga od organów administracji wysokiego poziomu staranności i odpowiedzialności. Niewłaściwe posługiwanie się domniemaniami faktycznymi może prowadzić do arbitralnych rozstrzygnięć i naruszenia praw stron.

Podsumowując, domniemanie faktyczne jest ważnym narzędziem ustalania stanu faktycznego w postępowaniu administracyjnym, opartym na logicznym wnioskowaniu z udowodnionych okoliczności. Jego prawidłowe stosowanie wymaga zachowania równowagi pomiędzy efektywnością postępowania a ochroną praw stron. Tylko wówczas domniemanie faktyczne spełnia swoją funkcję jako element rzetelnego i sprawiedliwego postępowania administracyjnego.

[1] E. Iserzon, J. Starościak – „Kodeks postępowania administracyjnego – komentarz, teksty, wzory i formularze.”, Warszawa 1970r, s. 158.

[2] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 306.

[3] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 307.

[4] Por. B. Graczyk – „Postępowanie administracyjne – zarys systemu”, Warszawa 1950r, s. 127.

Fakty powszechnie znane (fakty notoryjne lub notoryczne)

5/5 - (1 vote)

Do zagadnień dotyczących przedmiotu dowodu zalicza się także te, które zasadniczo nie dotyczą problematyki dowodowej w ścisłym tego słowa znaczeniu. Przepisy procesowe zezwalają organowi procesowemu na dokonywanie ustaleń faktycznych bez przeprowadzenia dowodów. Dotyczy to faktów powszechnie znanych i faktów znanych organowi z urzędu. Większość systemów procesowych normuje kwestię tzw. notoryczności, należy ona do instytucji ogólnie przyjętych.

Zgodnie z art. 77§4 „Fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi z urzędu nie wymagają dowodu. Fakty znane organowi z urzędu należy zakomunikować stronie.” „Faktami w znaczeniu przedmiotu dowodu są nie tylko zdarzenia konkretne, oznaczone w czasie i przestrzeni, przeszłe albo współczesne, ale także stany świata zewnętrznego, np. stan pogody w danym dniu, i stany psychiczne, jak np. zamiar, wola, zgoda. Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.”[1]

Zasada prawdy obiektywnej nie sprzeciwia się procesowemu znaczeniu faktów notorycznych, ale wywiera ona duży wpływ na ukształtowanie pojęcia tych faktów i wyznacza ich stosowną rolę procesową.[2] Fakty notoryczne mogą zostać zaliczone do faktów bezspornych, ich znaczenie procesowe polega przede wszystkim na tym, że zwalniają one strony i organ od obowiązku ich dowodzenia. Są one jednym ze sposobów czynienia ustaleń faktycznych. W pewnym zakresie ułatwiają postępowanie dowodowe. W oparciu o zasadę prawdy obiektywnej, za fakty notoryczne można uznać te, które odpowiadają rzeczywistości. To, czy dany fakt jest powszechnie znany należy ocenić w sposób obiektywny.

Fakty powszechnie znane, to okoliczności, zdarzenia, czynności lub stany, które są znane każdemu przeciętnie rozsądnemu, posiadającemu przeciętne doświadczenie życiowe mieszkańcowi miejscowości, w której znajduje się siedziba organu administracji publicznej. Powszechnie znane są zdarzenia, które normalnie i zwyczajnie zachodzą w pewnym czasie i miejscu. Fakty notoryczne mogą dotyczyć zjawisk, stanów, wydarzeń różnego rodzaju, np. wydarzeń historycznych (wybuch wojny), politycznych (zmiana ustroju), procesów ekonomicznych (dewaluacja pieniądza), również określonych wiadomości topograficznych. Tego, co jest powszechnie znane nie można określić w oparciu o stałe kryteria ponieważ zależy to od miejsca i czasu.

„Za fakt powszechnie znany będzie (…) można uznać, tylko taki fakt, zgodny z obiektywną rzeczywistością, którego istnienia nie można by obalić w drodze przeciwdowodu. Cechą faktu notorycznego zatem z założenia jest niezaprzeczalność.”[3]

Nie może być uznany za fakt powszechnie znany fakt, który nie jest znany stronom, i o którego istnieniu nie wie organ. W pewnym sensie notoryczność jest uzależniona od podmiotów.

Źródła wiadomości organu i stron o faktach, w zależności od ich rodzaju mogą być różne. Źródła te można podzielić na ustne i pisemne oraz na oficjalne i nieoficjalne. Źródłem pisemnym nieoficjalnym powszechnej znajomości danego faktu może być informacja prasowa. Jednak nie wszystkie wiadomości, które znajdują się w prasie, mogą zostać wykorzystane jako źródło notoryczności. Jako fakty nie wymagające dowodu mogą być uznane informacje zamieszczone w prasie, które mają charakter oficjalny.

Fakty notoryczne można podzielić na te dotyczące teraźniejszości i przeszłości (biorąc pod uwagę kryterium historyczne). Fakty, które powstały w odległej przeszłości mogą odgrywać pewną rolę. Omawiane fakty mogą mieć charakter pozytywny i negatywny – ponieważ w swej treści mogą zawierać twierdzenie o istnieniu lub nieistnieniu danej okoliczności. Notoryczność możemy podzielić na ogólną i szczególną, ta pierwsza ma miejsce gdy pewne fakty, ze względu na swój charakter mogą być znane każdemu normalnemu człowiekowi, ponieważ aby zaobserwować fakt, nie trzeba posiadać żadnych specjalnych wiadomości. Taki fakt może zaobserwować każda osoba. Istnieje jeszcze pewna grupa faktów, które mogą zostać stwierdzone tylko przez pewną liczbę osób. Są to specjaliści w danej dziedzinie wiedzy i w tym przypadku mówimy o notoryczności szczególnej. Fakt, który jest sprzeczny z opinią biegłego, posiadającego wiadomości fachowe w danej dziedzinie nie może być uznany za fakt notoryczny. Fakty powszechnie znane stanowią część materiału faktycznego sprawy, na równi z faktami, które trzeba udowodnić. Jednakże mają one ogólne znaczenie w procesie.

Fakty notoryczne są przeważnie faktami prostymi i w większości nie wchodzą one bezpośrednio w zakres danego stosunku prawnego jako tzw. fakty powodujące powstanie, zmianę i wygaśnięcie stosunku prawnego.[4] Na podstawie samego faktu notorycznego nie można rozstrzygnąć danej sprawy ponieważ mają one tylko pomocnicze znaczenie, są jedną z okoliczności stanu faktycznego, który jako całość powoduje określone skutki prawne.

Fakty powszechnie znane mogą odegrać szczególną rolę jako podstawa przy ustalaniu określonej daty czynności prawnej lub zdarzenia. Mogą one odgrywać pewną rolę przy konstruowaniu przeciwdowodu przeciwko domniemaniu prawnemu.[5]

Stwierdzenie faktów powszechnie znanych musi być podporządkowane ogólnym regułom postępowania dowodowego, ponieważ stanowią one w danym procesie jedną z okoliczności stanu faktycznego. Fakty notoryjne są uwzględniane z urzędu, choćby strony nie powoływały się na nie. Organ nie musi zwracać na nie uwagi stron.

Zakres faktów notoryjnych zależy od poziomu wykształcenia i zakresu informacji, które są przekazywane społeczeństwu oraz od dostępu do tej informacji w określonych środowiskach społecznych.

Fakty powszechnie znane (fakty notoryjne lub notoryczne) stanowią szczególną kategorię okoliczności faktycznych w postępowaniu administracyjnym, które ze względu na swoją oczywistość i powszechną dostępność wiedzy nie wymagają przeprowadzania postępowania dowodowego. Instytucja ta służy usprawnieniu postępowania oraz realizacji zasady szybkości i prostoty procedury administracyjnej, jednocześnie nie naruszając zasady prawdy obiektywnej. Uznanie określonych faktów za powszechnie znane pozwala organowi administracji na oparcie rozstrzygnięcia na wiedzy ogólnodostępnej, bez konieczności formalnego wykazywania jej istnienia przez strony.

Fakty powszechnie znane to takie okoliczności, które są znane szerokiemu kręgowi osób w danym czasie i miejscu albo mogą być bez trudu ustalone na podstawie ogólnie dostępnych źródeł. Nie chodzi przy tym o wiedzę specjalistyczną, lecz o informacje wynikające z codziennego doświadczenia społecznego, realiów życia publicznego lub oczywistych zjawisk. Przykładem mogą być podstawowe fakty geograficzne, powszechnie obowiązujące święta państwowe, znane wydarzenia historyczne czy typowe zjawiska przyrodnicze. Ich wspólną cechą jest brak potrzeby szczegółowego dowodzenia, ponieważ ich istnienie nie budzi racjonalnych wątpliwości.

W postępowaniu administracyjnym fakty notoryjne zwalniają organ z obowiązku przeprowadzania dowodów, co jednak nie oznacza dowolności w ich stosowaniu. Organ powinien zachować ostrożność przy kwalifikowaniu danej okoliczności jako powszechnie znanej, ponieważ błędne uznanie faktu za notoryjny może prowadzić do naruszenia prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że fakt powszechnie znany musi być obiektywnie dostępny i weryfikowalny, a nie oparty wyłącznie na subiektywnym przekonaniu organu lub jego pracowników.

Istotnym zagadnieniem jest rozróżnienie faktów powszechnie znanych od wiedzy urzędowej organu. Wiedza urzędowa obejmuje informacje wynikające z działalności danego organu lub z akt innych spraw, które nie zawsze mają charakter powszechny. Tego rodzaju informacje nie mogą być automatycznie traktowane jako fakty notoryjne i co do zasady powinny zostać ujawnione stronom oraz wprowadzone do materiału dowodowego. Fakt powszechnie znany to natomiast okoliczność dostępna każdemu, niezależnie od pełnionej funkcji czy dostępu do dokumentów urzędowych.

Z punktu widzenia praw stron postępowania administracyjnego istotne jest, że organ powinien poinformować strony, iż zamierza oprzeć się na faktach powszechnie znanych. Umożliwia to stronie odniesienie się do przyjętych założeń oraz ewentualne zakwestionowanie ich notoryjnego charakteru. Zasada czynnego udziału strony w postępowaniu wymaga, aby nawet w przypadku faktów niewymagających dowodu strona miała możliwość przedstawienia swojego stanowiska, zwłaszcza gdy uznanie danego faktu za powszechnie znany może mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia.

W praktyce administracyjnej fakty notoryjne najczęściej pojawiają się jako element pomocniczy, uzupełniający zasadniczy materiał dowodowy. Rzadko stanowią one jedyną podstawę rozstrzygnięcia, ponieważ większość spraw administracyjnych dotyczy indywidualnych i zindywidualizowanych stanów faktycznych. Niemniej jednak ich prawidłowe zastosowanie może znacząco usprawnić postępowanie, ograniczając formalizm i skracając czas potrzebny do wydania decyzji.

Orzecznictwo sądów administracyjnych konsekwentnie wskazuje, że zakres faktów powszechnie znanych nie jest nieograniczony i podlega kontroli sądowej. Sąd bada, czy organ zasadnie uznał określoną okoliczność za notoryjną oraz czy nie doszło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej lub prawa strony do obrony. W przypadku stwierdzenia, że fakt nie miał charakteru powszechnie znanego, decyzja administracyjna może zostać uchylona z uwagi na niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego.

Z perspektywy funkcjonalnej fakty powszechnie znane pełnią rolę instrumentu racjonalizacji postępowania administracyjnego. Pozwalają one na koncentrację działań dowodowych na okolicznościach rzeczywiście spornych lub wymagających szczegółowego ustalenia, zamiast angażowania środków proceduralnych w dowodzenie oczywistości. Jednocześnie ich stosowanie musi pozostawać w zgodzie z zasadami legalizmu i rzetelności postępowania.

Podsumowując, fakty powszechnie znane, określane również jako fakty notoryjne lub notoryczne, stanowią ważny element konstrukcji dowodowej postępowania administracyjnego. Ich zastosowanie sprzyja sprawności i ekonomice postępowania, jednak wymaga od organów administracji publicznej rozwagi i świadomości procesowej. Tylko prawidłowe i wyważone korzystanie z tej instytucji pozwala pogodzić efektywność działania administracji z pełną ochroną praw stron postępowania.

[1] W. Siedlecki – „Postępowanie cywilne w zarysie”, Warszawa 1972r, s. 303.

[2] Por. K. Piasecki – „Znaczenie procesowe faktów powszechnie znanych i faktów znanych sądowi urzędowo”, Palestra Nr 10, 1961r, s. 38.

[3] K. Piasecki – op. cit., s. 40.

[4] Por. K. Piasecki – op. cit., s. 42.

[5] Por. K. Piasecki – op. cit., s. 43.