Część właściwa rozprawy

Rate this post

Przepisy art. 93-96 dotyczą trybu przeprowadzenia rozprawy, jednak kodeks postępowania administracyjnego nie reguluje szczegółowo czynności dokonywanych podczas przeprowadzenia rozprawy.

Art. 93 dotyczy kwestii kierowania rozprawy, stanowi on „Rozprawą kieruje wyznaczony do przeprowadzenia rozprawy tego organu administracji publicznej, przed którym toczy się postępowanie. Gdy postępowanie toczy się przed organem kolegialnym, rozprawą kieruje przewodniczący albo wyznaczony członek organu kolegialnego.” Przepis tego artykułu wprowadza dwa rozwiązania, pierwsze dotyczy organów jednoosobowych.  Tutaj ustawodawca nie wprowadza ograniczenia dotyczącego powierzenia kierownictwa rozprawy. W związku z tym rozprawą może kierować organ administracji publicznej (np. wójt, burmistrz, prezydent miasta lub starosta) bądź pracownicy urzędu, których organ administracji publicznej upoważni do prowadzenia postępowania nawet wtedy, gdy nie zostali oni umocowani do wydawania decyzji administracyjnej w imieniu organu. Drugie rozwiązanie odnosi się do organów kolegialnych – tutaj art. 93 wprowadza ograniczenie dotyczące kierownictwa rozprawą – może nią kierować wyłącznie przewodniczący lub wyznaczony członek organu kolegialnego.[1]

Kierownictwo może wykonywać „wyznaczony członek organu kolegialnego” czyli osoba, której wykonywanie tych czynności powierzy w drodze odpowiedniej uchwały organ kolegialny lub stosownie do wewnętrznego regulaminu działania organu kolegialnego przewodniczący lub organ prezydialny organu kolegialnego.[2]

Z przepisu art. 93 zd. drugie wynika, iż niedopuszczalne jest zlecenie kierowania rozprawą pracownikowi organu, mimo iż pracownik ten może przeprowadzić postępowanie dowodowe. Jednakże pracownikowi można powierzyć przeprowadzenie czynności postępowania dowodowego w postaci tzw. postępowania gabinetowego.[3]

W przypadku samorządowego kolegium odwoławczego wyłącznie etatowi członkowie kolegium mają prawo przewodniczenia rozprawie.[4]

Ze względu na zasadę bezpośredniości w postępowaniu dowodowym najlepszym rozwiązaniem byłoby, żeby rozprawą kierowała ta sama osoba, która będzie podejmowała decyzję w sprawie. Możliwa jest jednak sytuacja, w której inna osoba prowadzi rozprawę, a inna wydaje decyzję w oparciu o akta sprawy. Kierujący rozprawą powinien być do niej odpowiednio przygotowany. Przede wszystkim powinien dokładnie znać stan faktyczny sprawy w oparciu o dowody, które już znajdują się w aktach sprawy. Powinien być także przygotowany do zapoznania stron z faktami znanymi mu z rzędu oraz do zwrócenia stronom uwagi na fakty powszechnie znane, które wiążą się ze sprawą.

Znajomość stanu faktycznego wynikającego z akt sprawy oraz znajomość przepisów prawnych, które mają zastosowanie w toczącej się sprawie pozwala na zorganizowanie rozprawy tak, aby przebiegała sprawnie i pozwalała wyjaśnić okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Zasadniczym obowiązkiem kierującego rozprawą jest wyczerpujące zebranie wszystkich środków dowodowych, które przewidywało postanowienie dotyczące zakresu postępowania administracyjnego. Postępowanie dowodowe rozwija się również pod wpływem aktywności stron i może ona żądać wyjaśnienia pewnych okoliczności za pomocą nowych środków dowodowych dlatego kierownik rozprawy musi posiadać kompetencje do modyfikowania zakresu postępowania dowodowego ustalonego w  postępowaniu przed rozpoczęciem rozprawy.

Kierownik rozprawy może to uczynić poprzez wydanie odpowiedniego postanowienia. Oprócz art. 93 nie ma w rozdziale 5 przepisów, które bliżej określałyby obowiązki przewodniczącego rozprawy, tę lukę można wypełnić odwołując się do zasad ogólnych postępowania administracyjnego. Takim obowiązkiem jest np. obowiązek podjęcia czynności, które skłonią strony do zawarcia ugody. Osoba, która kieruje rozprawą odpowiada za tempo w jakim ona przebiega oraz za poprawne sporządzenie w jej toku dokumentacji – przede wszystkim protokołu rozprawy. Obowiązkiem kierującego rozprawą jest dążenie do wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy czyli ustalenia prawdy obiektywnej. Pracownik kierujący rozprawą powinien charakteryzować się bezstronnością w celu pogłębienia zaufania obywateli do organów państwa. Powinien on unikać przedwczesnego zajmowania stanowiska i wypowiadania się odnośnie zagadnień spornych dla stron.[5]

Część właściwa rozprawy stanowi centralny i merytoryczny etap rozprawy administracyjnej, w którym organ prowadzący postępowanie realizuje podstawowe cele dowodowe i wyjaśniające. Jest to faza, w której następuje bezpośrednie przeprowadzenie postępowania dowodowego z udziałem stron, świadków, biegłych oraz innych uczestników postępowania. Część właściwa rozprawy służy wszechstronnemu wyjaśnieniu okoliczności sprawy oraz stworzeniu podstaw do wydania rozstrzygnięcia zgodnego z zasadą prawdy obiektywnej.

W części właściwej rozprawy organ administracji publicznej przystępuje do rozpoznania sprawy co do jej istoty, po uprzednim formalnym otwarciu rozprawy i sprawdzeniu obecności uczestników. Organ czuwa nad prawidłowym przebiegiem rozprawy, kieruje jej tokiem oraz podejmuje decyzje dotyczące kolejności i zakresu przeprowadzanych czynności. Na tym etapie szczególnego znaczenia nabiera zasada koncentracji materiału dowodowego, ponieważ rozprawa ma umożliwić zgromadzenie i ocenę dowodów w sposób bezpośredni i możliwie kompletny.

Kluczowym elementem części właściwej rozprawy jest przeprowadzenie dowodów. Mogą one obejmować przesłuchanie stron, świadków, biegłych, oględziny czy odczytanie dokumentów. Czynności te odbywają się w obecności stron, co zapewnia realizację zasady jawności oraz zasady czynnego udziału strony w postępowaniu. Strony mają prawo zadawać pytania świadkom i biegłym, zgłaszać zastrzeżenia oraz składać dodatkowe wyjaśnienia, o ile mieszczą się one w granicach przedmiotu postępowania.

W części właściwej rozprawy szczególne znaczenie ma bezpośredniość kontaktu organu z materiałem dowodowym. Organ administracji nie ogranicza się do analizy akt sprawy, lecz bezpośrednio zapoznaje się z treścią zeznań i opinii, co sprzyja trafniejszej ocenie ich wiarygodności. Bezpośredniość ta odróżnia rozprawę administracyjną od postępowania prowadzonego wyłącznie w formie pisemnej i podnosi standard rzetelności proceduralnej.

Istotnym elementem części właściwej rozprawy jest również umożliwienie stronom wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Po ich przeprowadzeniu strony mogą przedstawiać swoje stanowisko, zgłaszać wnioski dowodowe lub odnosić się do treści zgromadzonego materiału. Realizacja tego uprawnienia jest wyrazem zasady prawa do obrony oraz zasady zaufania obywatela do organów administracji publicznej.

Organ prowadzący rozprawę jest zobowiązany do czuwania nad jej sprawnym i rzeczowym przebiegiem. Obejmuje to przeciwdziałanie nadużyciom procesowym, ograniczanie wypowiedzi niezwiązanych z przedmiotem sprawy oraz podejmowanie decyzji o pominięciu dowodów, które są nieistotne lub zmierzają wyłącznie do przedłużenia postępowania. Działania te muszą jednak pozostawać w zgodzie z zasadą proporcjonalności oraz nie mogą naruszać prawa stron do przedstawienia swoich racji.

W praktyce część właściwa rozprawy bywa również miejscem podejmowania prób ugodowego załatwienia sprawy, jeżeli charakter sprawy na to pozwala. Bezpośredni kontakt stron oraz możliwość wyjaśnienia stanowisk w obecności organu sprzyjają poszukiwaniu kompromisowych rozwiązań, które mogą zostać sformalizowane w postaci ugody administracyjnej.

Z perspektywy gwarancyjnej część właściwa rozprawy ma fundamentalne znaczenie dla legalności i prawidłowości późniejszego rozstrzygnięcia. Uchybienia popełnione na tym etapie, takie jak ograniczenie prawa strony do udziału w postępowaniu dowodowym czy pominięcie istotnych dowodów, mogą skutkować wadliwością decyzji administracyjnej i prowadzić do jej uchylenia w toku kontroli instancyjnej lub sądowej.

Podsumowując, część właściwa rozprawy stanowi zasadniczy etap rozprawy administracyjnej, w którym koncentruje się merytoryczne rozpoznanie sprawy. Jej prawidłowe przeprowadzenie warunkuje realizację podstawowych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, czynnego udziału stron oraz bezpośredniości. Dzięki temu część właściwa rozprawy pełni kluczową rolę w zapewnieniu rzetelnego, sprawiedliwego i zgodnego z prawem rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej.

[1] Por. B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit., s 410.

[2] Por. B. Adamiak, J. Borkowski – „Organy kolegialne w postępowaniu administracyjnym”, PiP, Nr 3, 1993r, s.33.

[3] Por. B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit., s.33.

[4] Por. A. Korzeniowska – „Z problematyki kolegialności i kolegialnych organów administracji publicznej”, ST 1997r, Nr 3, s.41.

[5] Por. S. Jędrzejewski, E. Ochendowski – „Postępowanie administracyjne”, Toruń 1988r, s. 79.

Domniemanie faktyczne

5/5 - (1 vote)

Do problematyki dowodowej zalicza się także problematykę domniemań, mimo iż konstrukcja prawna tych instytucji wykracza poza samą problematykę dowodową. Organ administracji publicznej ustalając stan faktyczny opiera się nie tylko na zgromadzonym materiale dowodowym, ale także na domniemaniach (presumpcji). Domniemanie nie jest dowodem, ale metodą dowodzenia. K.p.a. podobnie jak k.p.c. zna instytucję domniemań, mimo iż nie wprowadza tego terminu ani nie zawiera żadnej definicji. K.p.a. nie reguluje wprost zagadnienia dopuszczalności przyjmowania domniemań jako metody dowodzenia, jednakże przepisy kodeksu wprowadzają tzw. proste domniemania prawne – domniemanie istnienia pełnomocnictwa (art. 33§4), domniemanie doręczenia pisma (art. 43), domniemanie zgodności z prawdą dokumentu urzędowego (art. 76§1).

W ustawodawstwie i doktrynie wyróżnia się domniemania faktyczne i prawne. Jedne i drugie stanowią pewne ułatwienie dowodowe, jednak zachodzą między nimi istotne różnice.

Domniemanie faktyczne oparte jest na doświadczeniu człowieka, ponieważ „związek między faktem danym w doświadczeniu, a poszukiwanym ustala się swobodnie na podstawie doświadczenia i wnioskuje się na podstawie jednego faktu nie poszukiwanego o istnieniu faktu poszukiwanego.”[1]

Domniemanie faktyczne polega na tym, że wnioski formułuje się na podstawie jednego faktu danego w doświadczeniu o istnieniu faktu poszukiwanego. Omawiane domniemanie polega na tym, że organ wyprowadza ostateczne wnioski z materiału dowodowego, którym dysponuje co do pewnych faktów oraz działań, opierając się na zasadach logicznego myślenia i przyjmuje za podstawę rozstrzygnięcia. Organ, który prowadzi postępowanie dowodowe może swobodnie wnioskować co do istnienia poszukiwanego faktu na podstawie innych faktów i wszelkich okoliczności danej sprawy. Organ może uznać za ustalone fakty, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli taki wniosek można wyprowadzić z innych ustalonych faktów. W przypadku domniemania faktycznego organ może, ale nie musi wyciągnąć wniosek co do określonego faktu w oparciu o inne fakty już ustalone.[2] Domniemania faktyczne nie ograniczają zasady swobodnej oceny organu prowadzącego postępowanie, ponieważ od organu zależy wyciągnięcie wniosku o istnieniu faktu względnie o prawdziwości twierdzenia strony o jego istnieniu na podstawie innego ustalonego faktu.[3]

Domniemanie faktyczne, które opiera się na zasadzie prawdopodobieństwa jest pomocne, gdy zgromadzone materiały dowodowe są niepełne, zawierają luki, których nie da się usunąć lub gdy w celu odtworzenia stanu faktycznego, trzeba wyprowadzić wnioski o związkach przyczynowych, które zachodzą pomiędzy faktami stwierdzonymi, a faktami bezpośrednio niestwierdzonymi.[4]

Domniemanie faktyczne stanowi istotną instytucję prawa procesowego, w tym postępowania administracyjnego, służącą usprawnieniu ustalania stanu faktycznego w sytuacjach, gdy bezpośrednie przeprowadzenie dowodu jest utrudnione lub niemożliwe. Jego istota polega na wnioskowaniu o istnieniu określonego faktu nieustalonego wprost na podstawie innych faktów już udowodnionych, zgodnie z zasadami logiki, doświadczenia życiowego oraz wiedzy ogólnej. Domniemanie faktyczne nie ma charakteru normatywnego, lecz opiera się na rozumowaniu organu prowadzącego postępowanie.

W odróżnieniu od domniemań prawnych, domniemanie faktyczne nie wynika bezpośrednio z przepisu prawa i nie nakłada na organ obowiązku przyjęcia określonego stanu faktycznego. Jest ono efektem swobodnej oceny dowodów i stanowi element procesu myślowego, w którym organ wyprowadza wniosek o istnieniu danego faktu z innych ustalonych okoliczności. Z tego względu domniemanie faktyczne nie korzysta z ochrony normatywnej i może zostać obalone w toku postępowania przez przedstawienie dowodów przeciwnych.

Podstawą stosowania domniemania faktycznego w postępowaniu administracyjnym jest zasada swobodnej oceny dowodów oraz zasada prawdy obiektywnej. Organ administracji publicznej jest zobowiązany do wszechstronnego rozpatrzenia zebranego materiału dowodowego i może posługiwać się wnioskowaniem pośrednim, o ile jest ono logiczne, spójne i znajduje oparcie w doświadczeniu życiowym. Domniemanie faktyczne nie może być jednak dowolne ani arbitralne, lecz musi wynikać z jasno wskazanych i udowodnionych przesłanek faktycznych.

Istotną cechą domniemania faktycznego jest jego obalalny charakter. Strona postępowania ma prawo kwestionować wnioski organu, przedstawiając dowody, które podważają zasadność przyjętego rozumowania. Obowiązkiem organu jest umożliwienie stronie odniesienia się do ustaleń faktycznych oraz wskazanie w uzasadnieniu decyzji, jakie fakty zostały uznane za udowodnione i w jaki sposób wyprowadzono z nich dalsze wnioski. Brak takiego uzasadnienia może zostać uznany za naruszenie zasad postępowania administracyjnego.

W praktyce postępowania administracyjnego domniemania faktyczne są często stosowane w sprawach, w których pewne okoliczności wynikają z typowego przebiegu zdarzeń. Przykładowo, z faktu stałego zamieszkiwania osoby w danym lokalu można wnioskować o faktycznym korzystaniu z mediów lub o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, o ile brak jest dowodów przeciwnych. Tego rodzaju wnioskowanie pozwala organom na sprawne rozstrzyganie spraw, bez konieczności dowodzenia każdej, nawet oczywistej, okoliczności.

Orzecznictwo sądów administracyjnych podkreśla, że stosowanie domniemań faktycznych podlega kontroli sądowej. Sąd bada, czy wnioskowanie organu było racjonalne, oparte na doświadczeniu życiowym oraz czy nie doszło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej. Niedopuszczalne jest zastępowanie postępowania dowodowego domniemaniami w sytuacjach, gdy możliwe i celowe jest przeprowadzenie konkretnych dowodów. Domniemanie faktyczne nie może również służyć do przerzucenia ciężaru dowodu na stronę w sposób sprzeczny z zasadami procedury administracyjnej.

Z punktu widzenia gwarancji procesowych szczególne znaczenie ma obowiązek uzasadnienia domniemania faktycznego. Organ powinien jasno wskazać, jakie fakty uznał za udowodnione, jakie wnioski z nich wyprowadził oraz dlaczego uznał je za logiczne i zgodne z doświadczeniem życiowym. Tylko wówczas strona ma realną możliwość obrony swoich praw, a kontrola instancyjna i sądowa może być skutecznie przeprowadzona.

Z perspektywy funkcjonalnej domniemanie faktyczne stanowi instrument racjonalizacji postępowania administracyjnego, umożliwiający elastyczne reagowanie na złożoność stanów faktycznych. Jego stosowanie pozwala uniknąć nadmiernego formalizmu, jednak wymaga od organów administracji wysokiego poziomu staranności i odpowiedzialności. Niewłaściwe posługiwanie się domniemaniami faktycznymi może prowadzić do arbitralnych rozstrzygnięć i naruszenia praw stron.

Podsumowując, domniemanie faktyczne jest ważnym narzędziem ustalania stanu faktycznego w postępowaniu administracyjnym, opartym na logicznym wnioskowaniu z udowodnionych okoliczności. Jego prawidłowe stosowanie wymaga zachowania równowagi pomiędzy efektywnością postępowania a ochroną praw stron. Tylko wówczas domniemanie faktyczne spełnia swoją funkcję jako element rzetelnego i sprawiedliwego postępowania administracyjnego.

[1] E. Iserzon, J. Starościak – „Kodeks postępowania administracyjnego – komentarz, teksty, wzory i formularze.”, Warszawa 1970r, s. 158.

[2] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 306.

[3] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 307.

[4] Por. B. Graczyk – „Postępowanie administracyjne – zarys systemu”, Warszawa 1950r, s. 127.

Fakty powszechnie znane (fakty notoryjne lub notoryczne)

5/5 - (1 vote)

Do zagadnień dotyczących przedmiotu dowodu zalicza się także te, które zasadniczo nie dotyczą problematyki dowodowej w ścisłym tego słowa znaczeniu. Przepisy procesowe zezwalają organowi procesowemu na dokonywanie ustaleń faktycznych bez przeprowadzenia dowodów. Dotyczy to faktów powszechnie znanych i faktów znanych organowi z urzędu. Większość systemów procesowych normuje kwestię tzw. notoryczności, należy ona do instytucji ogólnie przyjętych.

Zgodnie z art. 77§4 „Fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi z urzędu nie wymagają dowodu. Fakty  znane organowi z urzędu należy zakomunikować stronie.” „Faktami w znaczeniu przedmiotu dowodu są nie tylko zdarzenia konkretne, oznaczone w czasie i przestrzeni, przeszłe albo współczesne, ale także stany świata zewnętrznego, np. stan pogody w danym dniu, i stany psychiczne, jak np. zamiar, wola, zgoda. Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.”[1]

Zasada prawdy obiektywnej nie sprzeciwia się procesowemu znaczeniu faktów notorycznych, ale wywiera ona duży wpływ na ukształtowanie pojęcia tych faktów i wyznacza ich stosowną rolę procesową.[2] Fakty notoryczne mogą zostać zaliczone do faktów bezspornych, ich znaczenie procesowe polega przede wszystkim na tym, że zwalniają one strony i organ od obowiązku ich dowodzenia. Są one jednym ze sposobów czynienia ustaleń faktycznych. W pewnym zakresie ułatwiają postępowanie dowodowe. W oparciu o zasadę prawdy obiektywnej, za fakty notoryczne można uznać te, które odpowiadają rzeczywistości. To, czy dany fakt jest powszechnie znany należy ocenić w sposób obiektywny.

Fakty powszechnie znane, to okoliczności, zdarzenia, czynności lub stany, które są znane każdemu przeciętnie rozsądnemu, posiadającemu przeciętne doświadczenie życiowe mieszkańcowi miejscowości, w której znajduje się siedziba organu administracji publicznej. Powszechnie znane są zdarzenia, które normalnie i zwyczajnie zachodzą w pewnym czasie i miejscu. Fakty notoryczne mogą dotyczyć zjawisk, stanów, wydarzeń różnego rodzaju, np. wydarzeń historycznych (wybuch wojny), politycznych (zmiana ustroju), procesów ekonomicznych (dewaluacja pieniądza), również określonych wiadomości topograficznych. Tego, co jest powszechnie znane nie można określić w oparciu o stałe kryteria ponieważ zależy to od miejsca i czasu.

„Za fakt powszechnie znany będzie (…) można uznać, tylko taki fakt, zgodny z obiektywną rzeczywistością, którego istnienia nie można by obalić w drodze przeciwdowodu. Cechą faktu notorycznego zatem  z założenia jest niezaprzeczalność.”[3]

Nie może być uznany za fakt powszechnie znany fakt, który nie jest znany stronom, i o którego istnieniu nie wie organ. W pewnym sensie notoryczność jest uzależniona od podmiotów.

Źródła wiadomości organu i stron o faktach, w zależności od ich rodzaju mogą być różne. Źródła te można podzielić na ustne i pisemne oraz na oficjalne i nieoficjalne. Źródłem pisemnym nieoficjalnym powszechnej znajomości danego faktu może być informacja prasowa. Jednak nie wszystkie wiadomości, które znajdują się w prasie, mogą zostać wykorzystane jako źródło notoryczności. Jako fakty nie wymagające dowodu mogą być uznane informacje zamieszczone w prasie, które mają charakter oficjalny.

Fakty notoryczne można podzielić na te dotyczące teraźniejszości i przeszłości (biorąc pod uwagę kryterium historyczne). Fakty, które powstały w odległej przeszłości mogą odgrywać pewną rolę. Omawiane fakty mogą mieć charakter pozytywny i negatywny – ponieważ w swej treści mogą zawierać twierdzenie o istnieniu lub nieistnieniu danej okoliczności. Notoryczność możemy podzielić na ogólną i szczególną, ta pierwsza ma miejsce gdy pewne fakty, ze względu na swój charakter mogą być znane każdemu normalnemu człowiekowi, ponieważ aby zaobserwować fakt, nie trzeba posiadać żadnych specjalnych wiadomości. Taki fakt może zaobserwować każda osoba. Istnieje jeszcze pewna grupa faktów, które mogą zostać stwierdzone tylko przez pewną liczbę osób. Są to specjaliści w danej dziedzinie wiedzy i w tym przypadku mówimy o notoryczności szczególnej. Fakt, który jest sprzeczny z opinią biegłego, posiadającego wiadomości fachowe w danej dziedzinie nie może być uznany za fakt notoryczny. Fakty powszechnie znane stanowią część materiału faktycznego sprawy, na równi z faktami, które trzeba udowodnić. Jednakże mają one ogólne znaczenie w procesie.

Fakty notoryczne są przeważnie faktami prostymi i w większości nie wchodzą one bezpośrednio w zakres danego stosunku prawnego jako tzw. fakty powodujące powstanie, zmianę i wygaśnięcie stosunku prawnego.[4] Na podstawie samego faktu notorycznego nie można rozstrzygnąć danej sprawy ponieważ mają one tylko pomocnicze znaczenie, są jedną z okoliczności stanu faktycznego, który jako całość powoduje określone skutki prawne.

Fakty powszechnie znane mogą odegrać szczególną rolę jako podstawa przy ustalaniu określonej daty czynności prawnej lub zdarzenia. Mogą one odgrywać pewną rolę przy konstruowaniu przeciwdowodu przeciwko domniemaniu prawnemu.[5]

Stwierdzenie faktów powszechnie znanych musi być podporządkowane ogólnym regułom postępowania dowodowego, ponieważ stanowią one w danym procesie jedną z okoliczności stanu faktycznego. Fakty notoryjne są uwzględniane z urzędu, choćby strony nie powoływały się na nie. Organ nie musi zwracać na nie uwagi stron.

Zakres faktów notoryjnych zależy od poziomu wykształcenia i zakresu informacji, które są przekazywane społeczeństwu oraz od dostępu do tej informacji w określonych środowiskach społecznych.

Fakty powszechnie znane (fakty notoryjne lub notoryczne) stanowią szczególną kategorię okoliczności faktycznych w postępowaniu administracyjnym, które ze względu na swoją oczywistość i powszechną dostępność wiedzy nie wymagają przeprowadzania postępowania dowodowego. Instytucja ta służy usprawnieniu postępowania oraz realizacji zasady szybkości i prostoty procedury administracyjnej, jednocześnie nie naruszając zasady prawdy obiektywnej. Uznanie określonych faktów za powszechnie znane pozwala organowi administracji na oparcie rozstrzygnięcia na wiedzy ogólnodostępnej, bez konieczności formalnego wykazywania jej istnienia przez strony.

Fakty powszechnie znane to takie okoliczności, które są znane szerokiemu kręgowi osób w danym czasie i miejscu albo mogą być bez trudu ustalone na podstawie ogólnie dostępnych źródeł. Nie chodzi przy tym o wiedzę specjalistyczną, lecz o informacje wynikające z codziennego doświadczenia społecznego, realiów życia publicznego lub oczywistych zjawisk. Przykładem mogą być podstawowe fakty geograficzne, powszechnie obowiązujące święta państwowe, znane wydarzenia historyczne czy typowe zjawiska przyrodnicze. Ich wspólną cechą jest brak potrzeby szczegółowego dowodzenia, ponieważ ich istnienie nie budzi racjonalnych wątpliwości.

W postępowaniu administracyjnym fakty notoryjne zwalniają organ z obowiązku przeprowadzania dowodów, co jednak nie oznacza dowolności w ich stosowaniu. Organ powinien zachować ostrożność przy kwalifikowaniu danej okoliczności jako powszechnie znanej, ponieważ błędne uznanie faktu za notoryjny może prowadzić do naruszenia prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że fakt powszechnie znany musi być obiektywnie dostępny i weryfikowalny, a nie oparty wyłącznie na subiektywnym przekonaniu organu lub jego pracowników.

Istotnym zagadnieniem jest rozróżnienie faktów powszechnie znanych od wiedzy urzędowej organu. Wiedza urzędowa obejmuje informacje wynikające z działalności danego organu lub z akt innych spraw, które nie zawsze mają charakter powszechny. Tego rodzaju informacje nie mogą być automatycznie traktowane jako fakty notoryjne i co do zasady powinny zostać ujawnione stronom oraz wprowadzone do materiału dowodowego. Fakt powszechnie znany to natomiast okoliczność dostępna każdemu, niezależnie od pełnionej funkcji czy dostępu do dokumentów urzędowych.

Z punktu widzenia praw stron postępowania administracyjnego istotne jest, że organ powinien poinformować strony, iż zamierza oprzeć się na faktach powszechnie znanych. Umożliwia to stronie odniesienie się do przyjętych założeń oraz ewentualne zakwestionowanie ich notoryjnego charakteru. Zasada czynnego udziału strony w postępowaniu wymaga, aby nawet w przypadku faktów niewymagających dowodu strona miała możliwość przedstawienia swojego stanowiska, zwłaszcza gdy uznanie danego faktu za powszechnie znany może mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia.

W praktyce administracyjnej fakty notoryjne najczęściej pojawiają się jako element pomocniczy, uzupełniający zasadniczy materiał dowodowy. Rzadko stanowią one jedyną podstawę rozstrzygnięcia, ponieważ większość spraw administracyjnych dotyczy indywidualnych i zindywidualizowanych stanów faktycznych. Niemniej jednak ich prawidłowe zastosowanie może znacząco usprawnić postępowanie, ograniczając formalizm i skracając czas potrzebny do wydania decyzji.

Orzecznictwo sądów administracyjnych konsekwentnie wskazuje, że zakres faktów powszechnie znanych nie jest nieograniczony i podlega kontroli sądowej. Sąd bada, czy organ zasadnie uznał określoną okoliczność za notoryjną oraz czy nie doszło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej lub prawa strony do obrony. W przypadku stwierdzenia, że fakt nie miał charakteru powszechnie znanego, decyzja administracyjna może zostać uchylona z uwagi na niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego.

Z perspektywy funkcjonalnej fakty powszechnie znane pełnią rolę instrumentu racjonalizacji postępowania administracyjnego. Pozwalają one na koncentrację działań dowodowych na okolicznościach rzeczywiście spornych lub wymagających szczegółowego ustalenia, zamiast angażowania środków proceduralnych w dowodzenie oczywistości. Jednocześnie ich stosowanie musi pozostawać w zgodzie z zasadami legalizmu i rzetelności postępowania.

Podsumowując, fakty powszechnie znane, określane również jako fakty notoryjne lub notoryczne, stanowią ważny element konstrukcji dowodowej postępowania administracyjnego. Ich zastosowanie sprzyja sprawności i ekonomice postępowania, jednak wymaga od organów administracji publicznej rozwagi i świadomości procesowej. Tylko prawidłowe i wyważone korzystanie z tej instytucji pozwala pogodzić efektywność działania administracji z pełną ochroną praw stron postępowania.

[1] W. Siedlecki – „Postępowanie cywilne w zarysie”, Warszawa 1972r, s. 303.

[2] Por.  K. Piasecki – „Znaczenie procesowe faktów powszechnie znanych i faktów znanych sądowi urzędowo”, Palestra Nr 10, 1961r, s. 38.

[3] K. Piasecki – op. cit., s. 40.

[4] Por. K. Piasecki – op. cit., s. 42.

[5] Por. K. Piasecki – op. cit., s. 43.

Biegły w postępowaniu administracyjnym

5/5 - (1 vote)

Biegłym jest osoba imiennie powołana do wydania opinii w danej sprawie. Opinia biegłego nie stanowi jedynego możliwego dowodu, może ona zostać zakwestionowana przez stronę i można jej przeciwstawić opinię innych specjalistów. Organ administracji publicznej powołuje biegłych z urzędu lub na wniosek stron. Organ, nie może odmówić powołania biegłego na wniosek strony, jeżeli przedmiotem jego opinii  „jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy”(art.78§1).Żądanie strony powołania biegłego podlega ocenie organu administracji publicznej na podstawie art. 78. W wyroku z dnia 01.02.1982 r., I SA 2497/81, NSA orzekł „Organ administracji nie jest związany wnioskiem strony o powołaniu biegłego dla ustalenia okoliczności, która w sposób nie budzący wątpliwości może być ustalona przez organ na podstawie dokumentów sprawy, a zwłaszcza – oświadczeń strony składanych w innym czasie.”[1]

Biegły w postępowaniu administracyjnym pełni istotną rolę dowodową, umożliwiając organowi administracji publicznej prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawach wymagających wiadomości specjalnych. Postępowanie administracyjne, oparte na zasadzie prawdy obiektywnej, nakłada na organ obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, co w wielu przypadkach nie jest możliwe bez sięgnięcia po wiedzę wykraczającą poza kompetencje urzędników. Instytucja biegłego stanowi zatem narzędzie wspierające organ w realizacji jego ustawowych obowiązków, przy jednoczesnym zachowaniu gwarancji procesowych stron postępowania.

Podstawę prawną powołania biegłego w postępowaniu administracyjnym stanowią przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, które przewidują możliwość przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, jeżeli w sprawie niezbędne są wiadomości specjalne. Decyzja o dopuszczeniu takiego dowodu należy do organu prowadzącego postępowanie, który ocenia, czy ustalenie określonych okoliczności wymaga wiedzy fachowej z określonej dziedziny, na przykład medycyny, budownictwa, ochrony środowiska czy ekonomii. Powołanie biegłego nie jest obowiązkowe w każdej sprawie, lecz staje się konieczne wówczas, gdy organ nie jest w stanie samodzielnie dokonać rzetelnej oceny stanu faktycznego.

Biegłym może zostać osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie w danej dziedzinie, zapewniające sporządzenie rzetelnej i obiektywnej opinii. Przepisy postępowania administracyjnego nie wprowadzają zamkniętego katalogu biegłych ani formalnych list, pozostawiając organowi swobodę w wyborze osoby dysponującej wymaganymi wiadomościami specjalnymi. Jednocześnie organ jest zobowiązany do zapewnienia bezstronności biegłego, co oznacza wyłączenie osób, które mogłyby pozostawać w konflikcie interesów lub których udział mógłby budzić wątpliwości co do obiektywizmu opinii.

Opinia biegłego stanowi jeden ze środków dowodowych, podlegający ocenie przez organ administracji na zasadach ogólnych. Nie ma ona charakteru wiążącego, a organ nie jest bezwzględnie zobowiązany do przyjęcia jej ustaleń. Zasada swobodnej oceny dowodów oznacza, że opinia biegłego powinna zostać oceniona pod kątem jej logiczności, spójności, kompletności oraz zgodności z pozostałym materiałem dowodowym. W przypadku wątpliwości organ może zażądać opinii uzupełniającej, powołać innego biegłego lub skonfrontować opinię z innymi dowodami zgromadzonymi w sprawie.

Udział biegłego w postępowaniu administracyjnym ma również istotne znaczenie z punktu widzenia praw stron. Strony postępowania powinny zostać poinformowane o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego oraz mieć możliwość zapoznania się z jego treścią. Przysługuje im prawo zgłaszania zastrzeżeń, zadawania pytań biegłemu oraz wnioskowania o przeprowadzenie dodatkowych dowodów. Realizacja tych uprawnień stanowi element zasady czynnego udziału strony w postępowaniu i służy zapewnieniu rzetelności procedury.

W praktyce administracyjnej opinia biegłego często odgrywa kluczową rolę w rozstrzygnięciu sprawy, zwłaszcza w postępowaniach dotyczących świadczeń zdrowotnych, pomocy społecznej, ochrony środowiska czy procesu inwestycyjno-budowlanego. Jednocześnie orzecznictwo sądów administracyjnych podkreśla, że organ nie może bezkrytycznie opierać rozstrzygnięcia wyłącznie na opinii biegłego, zwłaszcza gdy jest ona niejasna, sprzeczna lub nieodpowiednio uzasadniona. Brak samodzielnej oceny opinii przez organ może zostać uznany za naruszenie zasady prawdy obiektywnej i prowadzić do uchylenia decyzji.

Istotnym zagadnieniem jest również odpowiedzialność biegłego za sporządzoną opinię. Choć biegły nie jest stroną postępowania, jego działania mogą podlegać ocenie pod kątem rzetelności i zgodności z zasadami wiedzy fachowej. Sporządzenie opinii w sposób nierzetelny lub stronniczy może skutkować pominięciem jej przez organ, a w skrajnych przypadkach prowadzić do odpowiedzialności cywilnej lub karnej, zwłaszcza gdy opinia została sporządzona w sposób rażąco sprzeczny z zasadami danej dziedziny wiedzy.

Z perspektywy zasady efektywności postępowania administracyjnego powołanie biegłego powinno być środkiem proporcjonalnym i stosowanym jedynie wówczas, gdy jest to rzeczywiście konieczne. Nadużywanie dowodu z opinii biegłego może prowadzić do nadmiernego przedłużania postępowania oraz zwiększenia jego kosztów. Z drugiej strony zaniechanie powołania biegłego w sprawie wymagającej wiadomości specjalnych stanowi istotne uchybienie proceduralne.

Organ może odmówić powołania biegłego na wniosek stron, ale tylko na warunkach określonych w art. 78§2. Organ, zwracając się do biegłego o wydanie opinii, ma obowiązek pouczyć go o prawie odmowy wydania opinii i odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania.

Przepis art. 84§2 zd. 2 odsyła do przepisów dotyczących świadków, w związku z tym należy przyjąć, że biegły nie może odmówić wydania opinii. Jednakże biegły, może zostać zwolniony od wykonania tego obowiązku przez organ administracji publicznej, tylko wtedy, gdy zajdą przyczyny uprawniające świadków do odmowy zeznań, lub odmowy odpowiedzi na pytanie. Należy zwrócić uwagę na to, że prawo odmowy wydania opinii przez biegłego w przypadkach, które są analogiczne do przypadków, w których świadek może skorzystać z prawa odmowy zeznań, jest bezprzedmiotowe. „W tych (…) przypadkach, w których świadkowi służy prawo odmowy zeznań, biegły nie ma w ogóle zdolności do występowania w konkretnym postępowaniu, podlegając z mocy ustawy wyłączeniu.”[2]

Organ administracji publicznej, nie jest związany opinią biegłego, może ją przyjąć – jeżeli uzna, że jest ona trafna – , może również odrzucić ją całkowicie lub częściowo. Organ ocenia opinię biegłego, opierając się na zasadach wiedzy i doświadczenia życiowego. Zdaniem E. Iserzona „Organ ocenia swobodnie opinię biegłego na podstawie zasad wiedzy, nie jest więc skrępowany tą opinią. Może ją przyjąć, jeśli uzna ją za trafną, ale może ją całkowicie lub częściowo zdyskwalifikować, przyjąć odmienną, własną, opartą na nauce lub doświadczeniu.”[3] To organ, a nie biegły decyduje o załatwieniu sprawy. Zadaniem biegłego jest wydanie opinii w kwestii faktycznej, jej rozstrzygnięcie jest niezbędne do wydania przez organ decyzji. Opinia biegłego ma pomóc organowi, w rozstrzygnięciu kwestii faktycznej, który musi rozstrzygnąć tę kwestię sam, we własnym imieniu. Organ ma obowiązek sprawdzić, na jakich przesłankach biegły oparł swoją konkluzję i skonfrontować prawidłowość jego rozumowania. Organ nie może ograniczyć się, w uzasadnieniu decyzji, do powołania się na konkluzję zawartą w opinii biegłego.

Do biegłego stosuje się przepisy dotyczące przesłuchania świadków. W. Dawidowicz uważa, że nie wydaje się zasadne odpowiednie stosowanie do biegłego przepisu, który nakłada na organ obowiązek uprzedzenia świadka o odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Autor twierdzi, że „W art. 88§1 k.p.a. odróżnia się (…) „złożenie zeznania” przez świadka od „wydania opinii” przez biegłego, ponieważ zaś art. 247 k.k. mówi wyłącznie o „składaniu zeznania” i o „zeznającym”, należy (…) przyjąć, że przewidziana w tym artykule odpowiedzialność nie odnosi się do biegłych w postępowaniu administracyjnym, a więc uprzedzenie ich o tej odpowiedzialności jest zbędne.”[4]

Biegły może złożyć swoją opinię ustnie lub na piśmie – stosownie do wezwania organu. Opinia biegłego każdorazowo powinna być odpowiednio uzasadniona. W tym celu biegły może skorzystać nie tylko z własnego doświadczenia i badania, ale także może wykorzystać odpowiednie poglądy naukowe innych osób lub instytucji naukowych.[5] Organ ma prawo żądać od biegłego uzupełnienia opinii złożonej na piśmie lub wydania dodatkowej opinii. Może również zażądać ustnego wyjaśnienia podczas przesłuchania biegłego – wynika to z zasady ogólnej dochodzenia prawdy obiektywnej w postępowaniu – art. 7,77§1.[6] Uzupełnienia takich wyjaśnień może zażądać także strona (art. 78, 79 §2 i 81). Opinia biegłego powinna być uzasadniona zgodnie z intencją zasady ogólnej przekonywania (art. 11 k.p.a.).

W postępowaniu wyjaśniającym biegły formułuje swoją opinie w czasie trwania tego postępowania, wyciąga wnioski i formułuje pewne oceny. Dlatego też musi być bezstronny w sprawie, jako pomocnik organu prowadzącego postępowanie.

K.p.a. nie przewiduje instytucji stałych biegłych. Niektóre przepisy szczególne przewidują obowiązek powoływania biegłego z listy stałych biegłych. Wpis na listę stałych biegłych ma ułatwić organowi wybór biegłego, którego kwalifikacje fachowe nie mogą być kwestionowane. Przyjęcie funkcji biegłego jest obowiązkiem zarówno osób wpisanych na listę, jak i innych.

Jeżeli nie zachodzą okoliczności wyłączające udział biegłego w postępowaniu wyjaśniającym, biegły ma obowiązek wydania opinii. Wykonanie tego obowiązku jest zagwarantowane sankcją z art. 88§1 i 2 k.p.a. – organ orzekający ma prawo ukarać biegłego karą grzywny, a także zastosować do niego środki przymusu administracyjnego przewidziane w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Biegłym może być każda osoba, która posiada wiadomości specjalne z danej dziedziny, bez względu na to, czy nabyła je przez przyuczenie czy naukę. Biegłym może być zarówno osoba wykształcona, a także nie mający specjalnego wykształcenia rzemieślnik, jeżeli posiada wiadomości, które są niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.[7] „Biegłymi mogą być osoby, które dzięki posiadanej wiedzy lub doświadczeniu w zakresie wykonywanego zawodu powołane są do przeprowadzenia analizy i do opiniowania powstających w toku postępowania zagadnień przekraczających zakres naukowej i technicznej kompetencji organów (…) rozstrzygających daną sprawę.”[8]

Przepis art. 84 nie wymienia ekspertyz instytutów naukowych i innych instytucji. Mimo tego, uwzględniając treść art. 75, zgodnie z którym wszystko może być dowodem, co służy wyjaśnieniu sprawy byle nie było sprzeczne z prawem, taka ekspertyza jest dopuszczalna.[9] Opinię może wydać zatem także odpowiednia państwowa lub społeczna jednostka organizacyjna np. instytut badawczo-naukowy. Ta opinia nie jest opinią biegłego, w ścisłym słowa znaczeniu.

„Myślą przewodnią ustanowienia dowodu z „opinii biegłych” (…), jest w każdym systemie prawa procesowego konieczność uzyskania przez sąd rozstrzygający konkretną sprawę wiadomości specjalnych umożliwiających wyświetlenie powstałych przy rozstrzyganiu sporu wątpliwości.”[10]

Biegły ma obowiązek wykonywać swoje zobowiązania sumiennie, starannie i bezstronnie. Kodeks nie zawiera instytucji przyrzeczenia, która ma być gwarancją takiego wykonania obowiązków. W celu wyegzekwowania od biegłego obowiązków, które na nim ciążą, organ może zastosować środki przymusu – ukarać go grzywną do 50 zł, a w razie ponownego niezastosowania się do wezwania grzywną do 200 zł (art. 88§1).

Powołanie na biegłego osoby, która nie ma kwalifikacji specjalisty oraz przyjęcie jej opinii jako materiału dowodowego w sprawie stanowi wadę postępowania. K.p.a. nie ustanawia formalnych kryteriów kwalifikacji biegłego.

Prawidłowo sporządzona i należycie wykorzystana opinia biegłego lub instytutu, ma istotne znaczenie dla wykrycia prawdy obiektywnej.

Dowód z opinii biegłego różni się od innych dowodów, niezależnie od kwestii formalnych, zakresem i stosunkiem szczegółowości. Skutkuje to zwiększeniem wymagań, jakie powinien spełniać głównie organ, w zakresie kontroli wykorzystania tej opinii. Opinia biegłego jest szczególną postacią dowodów, podlega jednak tak samo jak inne dowody ocenie. Różnorodność zadań wykonywanych przez administrację publiczną, rozstrzyganie coraz bardziej skomplikowanych spraw, powoduje zwiększenie udziału biegłych w postępowaniu administracyjnym. Jednakże tak jak w postępowaniu sądowym najwyższym biegłym jest organ rozstrzygający sprawę. Opinia biegłego ma pomóc w wydaniu decyzji – nie może jej zastąpić.

Biegły w postępowaniu administracyjnym pełni funkcję pomocniczą wobec organu administracji publicznej, umożliwiając prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawach o wysokim stopniu złożoności. Jego udział wzmacnia rzetelność postępowania, o ile opinia jest sporządzona w sposób fachowy, bezstronny i podlega krytycznej ocenie przez organ. Prawidłowe wykorzystanie instytucji biegłego stanowi istotny element realizacji zasad praworządności i sprawiedliwości proceduralnej w postępowaniu administracyjnym.

[1] Wyrok NSA z dnia 01.02.1982r., I SA 2497/81

[2] B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit. s. 389

[3] E. Iserzon, J. Starościak – op. cit. s. 178 i 179

[4] W. Dawidowicz – op. cit. s. 116

[5] Por. S. Dalka – op. cit. s. 75

[6] Por. Z. Janowicz – op. cit. s. 221

[7] Por. W. Dąbrowski – op. cit. s. 20

[8] W. Dąbrowski – op. cit. s. 20

[9] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit. s. 175

[10] S. Dalka – op. cit. s. 73