Fakty powszechnie znane (fakty notoryjne lub notoryczne)

Rate this post

Do zagadnień dotyczących przedmiotu dowodu zalicza się także te, które zasadniczo nie dotyczą problematyki dowodowej w ścisłym tego słowa znaczeniu. Przepisy procesowe zezwalają organowi procesowemu na dokonywanie ustaleń faktycznych bez przeprowadzenia dowodów. Dotyczy to faktów powszechnie znanych i faktów znanych organowi z urzędu. Większość systemów procesowych normuje kwestię tzw. notoryczności, należy ona do instytucji ogólnie przyjętych.

Zgodnie z art. 77§4 „Fakty powszechnie znane oraz fakty znane organowi z urzędu nie wymagają dowodu. Fakty  znane organowi z urzędu należy zakomunikować stronie.” „Faktami w znaczeniu przedmiotu dowodu są nie tylko zdarzenia konkretne, oznaczone w czasie i przestrzeni, przeszłe albo współczesne, ale także stany świata zewnętrznego, np. stan pogody w danym dniu, i stany psychiczne, jak np. zamiar, wola, zgoda. Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.”[1]

Zasada prawdy obiektywnej nie sprzeciwia się procesowemu znaczeniu faktów notorycznych, ale wywiera ona duży wpływ na ukształtowanie pojęcia tych faktów i wyznacza ich stosowną rolę procesową.[2] Fakty notoryczne mogą zostać zaliczone do faktów bezspornych, ich znaczenie procesowe polega przede wszystkim na tym, że zwalniają one strony i organ od obowiązku ich dowodzenia. Są one jednym ze sposobów czynienia ustaleń faktycznych. W pewnym zakresie ułatwiają postępowanie dowodowe. W oparciu o zasadę prawdy obiektywnej, za fakty notoryczne można uznać te, które odpowiadają rzeczywistości. To, czy dany fakt jest powszechnie znany należy ocenić w sposób obiektywny.

Fakty powszechnie znane, to okoliczności, zdarzenia, czynności lub stany, które są znane każdemu przeciętnie rozsądnemu, posiadającemu przeciętne doświadczenie życiowe mieszkańcowi miejscowości, w której znajduje się siedziba organu administracji publicznej. Powszechnie znane są zdarzenia, które normalnie i zwyczajnie zachodzą w pewnym czasie i miejscu. Fakty notoryczne mogą dotyczyć zjawisk, stanów, wydarzeń różnego rodzaju, np. wydarzeń historycznych (wybuch wojny), politycznych (zmiana ustroju), procesów ekonomicznych (dewaluacja pieniądza), również określonych wiadomości topograficznych. Tego, co jest powszechnie znane nie można określić w oparciu o stałe kryteria ponieważ zależy to od miejsca i czasu.

„Za fakt powszechnie znany będzie (…) można uznać, tylko taki fakt, zgodny z obiektywną rzeczywistością, którego istnienia nie można by obalić w drodze przeciwdowodu. Cechą faktu notorycznego zatem  z założenia jest niezaprzeczalność.”[3]

Nie może być uznany za fakt powszechnie znany fakt, który nie jest znany stronom, i o którego istnieniu nie wie organ. W pewnym sensie notoryczność jest uzależniona od podmiotów.

Źródła wiadomości organu i stron o faktach, w zależności od ich rodzaju mogą być różne. Źródła te można podzielić na ustne i pisemne oraz na oficjalne i nieoficjalne. Źródłem pisemnym nieoficjalnym powszechnej znajomości danego faktu może być informacja prasowa. Jednak nie wszystkie wiadomości, które znajdują się w prasie, mogą zostać wykorzystane jako źródło notoryczności. Jako fakty nie wymagające dowodu mogą być uznane informacje zamieszczone w prasie, które mają charakter oficjalny.

Fakty notoryczne można podzielić na te dotyczące teraźniejszości i przeszłości (biorąc pod uwagę kryterium historyczne). Fakty, które powstały w odległej przeszłości mogą odgrywać pewną rolę. Omawiane fakty mogą mieć charakter pozytywny i negatywny – ponieważ w swej treści mogą zawierać twierdzenie o istnieniu lub nieistnieniu danej okoliczności. Notoryczność możemy podzielić na ogólną i szczególną, ta pierwsza ma miejsce gdy pewne fakty, ze względu na swój charakter mogą być znane każdemu normalnemu człowiekowi, ponieważ aby zaobserwować fakt, nie trzeba posiadać żadnych specjalnych wiadomości. Taki fakt może zaobserwować każda osoba. Istnieje jeszcze pewna grupa faktów, które mogą zostać stwierdzone tylko przez pewną liczbę osób. Są to specjaliści w danej dziedzinie wiedzy i w tym przypadku mówimy o notoryczności szczególnej. Fakt, który jest sprzeczny z opinią biegłego, posiadającego wiadomości fachowe w danej dziedzinie nie może być uznany za fakt notoryczny. Fakty powszechnie znane stanowią część materiału faktycznego sprawy, na równi z faktami, które trzeba udowodnić. Jednakże mają one ogólne znaczenie w procesie.

Fakty notoryczne są przeważnie faktami prostymi i w większości nie wchodzą one bezpośrednio w zakres danego stosunku prawnego jako tzw. fakty powodujące powstanie, zmianę i wygaśnięcie stosunku prawnego.[4] Na podstawie samego faktu notorycznego nie można rozstrzygnąć danej sprawy ponieważ mają one tylko pomocnicze znaczenie, są jedną z okoliczności stanu faktycznego, który jako całość powoduje określone skutki prawne.

Fakty powszechnie znane mogą odegrać szczególną rolę jako podstawa przy ustalaniu określonej daty czynności prawnej lub zdarzenia. Mogą one odgrywać pewną rolę przy konstruowaniu przeciwdowodu przeciwko domniemaniu prawnemu.[5]

Stwierdzenie faktów powszechnie znanych musi być podporządkowane ogólnym regułom postępowania dowodowego, ponieważ stanowią one w danym procesie jedną z okoliczności stanu faktycznego. Fakty notoryjne są uwzględniane z urzędu, choćby strony nie powoływały się na nie. Organ nie musi zwracać na nie uwagi stron.

Zakres faktów notoryjnych zależy od poziomu wykształcenia i zakresu informacji, które są przekazywane społeczeństwu oraz od dostępu do tej informacji w określonych środowiskach społecznych.

Fakty powszechnie znane (fakty notoryjne lub notoryczne) stanowią szczególną kategorię okoliczności faktycznych w postępowaniu administracyjnym, które ze względu na swoją oczywistość i powszechną dostępność wiedzy nie wymagają przeprowadzania postępowania dowodowego. Instytucja ta służy usprawnieniu postępowania oraz realizacji zasady szybkości i prostoty procedury administracyjnej, jednocześnie nie naruszając zasady prawdy obiektywnej. Uznanie określonych faktów za powszechnie znane pozwala organowi administracji na oparcie rozstrzygnięcia na wiedzy ogólnodostępnej, bez konieczności formalnego wykazywania jej istnienia przez strony.

Fakty powszechnie znane to takie okoliczności, które są znane szerokiemu kręgowi osób w danym czasie i miejscu albo mogą być bez trudu ustalone na podstawie ogólnie dostępnych źródeł. Nie chodzi przy tym o wiedzę specjalistyczną, lecz o informacje wynikające z codziennego doświadczenia społecznego, realiów życia publicznego lub oczywistych zjawisk. Przykładem mogą być podstawowe fakty geograficzne, powszechnie obowiązujące święta państwowe, znane wydarzenia historyczne czy typowe zjawiska przyrodnicze. Ich wspólną cechą jest brak potrzeby szczegółowego dowodzenia, ponieważ ich istnienie nie budzi racjonalnych wątpliwości.

W postępowaniu administracyjnym fakty notoryjne zwalniają organ z obowiązku przeprowadzania dowodów, co jednak nie oznacza dowolności w ich stosowaniu. Organ powinien zachować ostrożność przy kwalifikowaniu danej okoliczności jako powszechnie znanej, ponieważ błędne uznanie faktu za notoryjny może prowadzić do naruszenia prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu. W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że fakt powszechnie znany musi być obiektywnie dostępny i weryfikowalny, a nie oparty wyłącznie na subiektywnym przekonaniu organu lub jego pracowników.

Istotnym zagadnieniem jest rozróżnienie faktów powszechnie znanych od wiedzy urzędowej organu. Wiedza urzędowa obejmuje informacje wynikające z działalności danego organu lub z akt innych spraw, które nie zawsze mają charakter powszechny. Tego rodzaju informacje nie mogą być automatycznie traktowane jako fakty notoryjne i co do zasady powinny zostać ujawnione stronom oraz wprowadzone do materiału dowodowego. Fakt powszechnie znany to natomiast okoliczność dostępna każdemu, niezależnie od pełnionej funkcji czy dostępu do dokumentów urzędowych.

Z punktu widzenia praw stron postępowania administracyjnego istotne jest, że organ powinien poinformować strony, iż zamierza oprzeć się na faktach powszechnie znanych. Umożliwia to stronie odniesienie się do przyjętych założeń oraz ewentualne zakwestionowanie ich notoryjnego charakteru. Zasada czynnego udziału strony w postępowaniu wymaga, aby nawet w przypadku faktów niewymagających dowodu strona miała możliwość przedstawienia swojego stanowiska, zwłaszcza gdy uznanie danego faktu za powszechnie znany może mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia.

W praktyce administracyjnej fakty notoryjne najczęściej pojawiają się jako element pomocniczy, uzupełniający zasadniczy materiał dowodowy. Rzadko stanowią one jedyną podstawę rozstrzygnięcia, ponieważ większość spraw administracyjnych dotyczy indywidualnych i zindywidualizowanych stanów faktycznych. Niemniej jednak ich prawidłowe zastosowanie może znacząco usprawnić postępowanie, ograniczając formalizm i skracając czas potrzebny do wydania decyzji.

Orzecznictwo sądów administracyjnych konsekwentnie wskazuje, że zakres faktów powszechnie znanych nie jest nieograniczony i podlega kontroli sądowej. Sąd bada, czy organ zasadnie uznał określoną okoliczność za notoryjną oraz czy nie doszło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej lub prawa strony do obrony. W przypadku stwierdzenia, że fakt nie miał charakteru powszechnie znanego, decyzja administracyjna może zostać uchylona z uwagi na niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego.

Z perspektywy funkcjonalnej fakty powszechnie znane pełnią rolę instrumentu racjonalizacji postępowania administracyjnego. Pozwalają one na koncentrację działań dowodowych na okolicznościach rzeczywiście spornych lub wymagających szczegółowego ustalenia, zamiast angażowania środków proceduralnych w dowodzenie oczywistości. Jednocześnie ich stosowanie musi pozostawać w zgodzie z zasadami legalizmu i rzetelności postępowania.

Podsumowując, fakty powszechnie znane, określane również jako fakty notoryjne lub notoryczne, stanowią ważny element konstrukcji dowodowej postępowania administracyjnego. Ich zastosowanie sprzyja sprawności i ekonomice postępowania, jednak wymaga od organów administracji publicznej rozwagi i świadomości procesowej. Tylko prawidłowe i wyważone korzystanie z tej instytucji pozwala pogodzić efektywność działania administracji z pełną ochroną praw stron postępowania.

[1] W. Siedlecki – „Postępowanie cywilne w zarysie”, Warszawa 1972r, s. 303.

[2] Por.  K. Piasecki – „Znaczenie procesowe faktów powszechnie znanych i faktów znanych sądowi urzędowo”, Palestra Nr 10, 1961r, s. 38.

[3] K. Piasecki – op. cit., s. 40.

[4] Por. K. Piasecki – op. cit., s. 42.

[5] Por. K. Piasecki – op. cit., s. 43.

Biegły w postępowaniu administracyjnym

Rate this post

Biegłym jest osoba imiennie powołana do wydania opinii w danej sprawie. Opinia biegłego nie stanowi jedynego możliwego dowodu, może ona zostać zakwestionowana przez stronę i można jej przeciwstawić opinię innych specjalistów. Organ administracji publicznej powołuje biegłych z urzędu lub na wniosek stron. Organ, nie może odmówić powołania biegłego na wniosek strony, jeżeli przedmiotem jego opinii  „jest okoliczność mająca znaczenie dla sprawy”(art.78§1).Żądanie strony powołania biegłego podlega ocenie organu administracji publicznej na podstawie art. 78. W wyroku z dnia 01.02.1982 r., I SA 2497/81, NSA orzekł „Organ administracji nie jest związany wnioskiem strony o powołaniu biegłego dla ustalenia okoliczności, która w sposób nie budzący wątpliwości może być ustalona przez organ na podstawie dokumentów sprawy, a zwłaszcza – oświadczeń strony składanych w innym czasie.”[1]

Biegły w postępowaniu administracyjnym pełni istotną rolę dowodową, umożliwiając organowi administracji publicznej prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawach wymagających wiadomości specjalnych. Postępowanie administracyjne, oparte na zasadzie prawdy obiektywnej, nakłada na organ obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, co w wielu przypadkach nie jest możliwe bez sięgnięcia po wiedzę wykraczającą poza kompetencje urzędników. Instytucja biegłego stanowi zatem narzędzie wspierające organ w realizacji jego ustawowych obowiązków, przy jednoczesnym zachowaniu gwarancji procesowych stron postępowania.

Podstawę prawną powołania biegłego w postępowaniu administracyjnym stanowią przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, które przewidują możliwość przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, jeżeli w sprawie niezbędne są wiadomości specjalne. Decyzja o dopuszczeniu takiego dowodu należy do organu prowadzącego postępowanie, który ocenia, czy ustalenie określonych okoliczności wymaga wiedzy fachowej z określonej dziedziny, na przykład medycyny, budownictwa, ochrony środowiska czy ekonomii. Powołanie biegłego nie jest obowiązkowe w każdej sprawie, lecz staje się konieczne wówczas, gdy organ nie jest w stanie samodzielnie dokonać rzetelnej oceny stanu faktycznego.

Biegłym może zostać osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie w danej dziedzinie, zapewniające sporządzenie rzetelnej i obiektywnej opinii. Przepisy postępowania administracyjnego nie wprowadzają zamkniętego katalogu biegłych ani formalnych list, pozostawiając organowi swobodę w wyborze osoby dysponującej wymaganymi wiadomościami specjalnymi. Jednocześnie organ jest zobowiązany do zapewnienia bezstronności biegłego, co oznacza wyłączenie osób, które mogłyby pozostawać w konflikcie interesów lub których udział mógłby budzić wątpliwości co do obiektywizmu opinii.

Opinia biegłego stanowi jeden ze środków dowodowych, podlegający ocenie przez organ administracji na zasadach ogólnych. Nie ma ona charakteru wiążącego, a organ nie jest bezwzględnie zobowiązany do przyjęcia jej ustaleń. Zasada swobodnej oceny dowodów oznacza, że opinia biegłego powinna zostać oceniona pod kątem jej logiczności, spójności, kompletności oraz zgodności z pozostałym materiałem dowodowym. W przypadku wątpliwości organ może zażądać opinii uzupełniającej, powołać innego biegłego lub skonfrontować opinię z innymi dowodami zgromadzonymi w sprawie.

Udział biegłego w postępowaniu administracyjnym ma również istotne znaczenie z punktu widzenia praw stron. Strony postępowania powinny zostać poinformowane o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłego oraz mieć możliwość zapoznania się z jego treścią. Przysługuje im prawo zgłaszania zastrzeżeń, zadawania pytań biegłemu oraz wnioskowania o przeprowadzenie dodatkowych dowodów. Realizacja tych uprawnień stanowi element zasady czynnego udziału strony w postępowaniu i służy zapewnieniu rzetelności procedury.

W praktyce administracyjnej opinia biegłego często odgrywa kluczową rolę w rozstrzygnięciu sprawy, zwłaszcza w postępowaniach dotyczących świadczeń zdrowotnych, pomocy społecznej, ochrony środowiska czy procesu inwestycyjno-budowlanego. Jednocześnie orzecznictwo sądów administracyjnych podkreśla, że organ nie może bezkrytycznie opierać rozstrzygnięcia wyłącznie na opinii biegłego, zwłaszcza gdy jest ona niejasna, sprzeczna lub nieodpowiednio uzasadniona. Brak samodzielnej oceny opinii przez organ może zostać uznany za naruszenie zasady prawdy obiektywnej i prowadzić do uchylenia decyzji.

Istotnym zagadnieniem jest również odpowiedzialność biegłego za sporządzoną opinię. Choć biegły nie jest stroną postępowania, jego działania mogą podlegać ocenie pod kątem rzetelności i zgodności z zasadami wiedzy fachowej. Sporządzenie opinii w sposób nierzetelny lub stronniczy może skutkować pominięciem jej przez organ, a w skrajnych przypadkach prowadzić do odpowiedzialności cywilnej lub karnej, zwłaszcza gdy opinia została sporządzona w sposób rażąco sprzeczny z zasadami danej dziedziny wiedzy.

Z perspektywy zasady efektywności postępowania administracyjnego powołanie biegłego powinno być środkiem proporcjonalnym i stosowanym jedynie wówczas, gdy jest to rzeczywiście konieczne. Nadużywanie dowodu z opinii biegłego może prowadzić do nadmiernego przedłużania postępowania oraz zwiększenia jego kosztów. Z drugiej strony zaniechanie powołania biegłego w sprawie wymagającej wiadomości specjalnych stanowi istotne uchybienie proceduralne.

Organ może odmówić powołania biegłego na wniosek stron, ale tylko na warunkach określonych w art. 78§2. Organ, zwracając się do biegłego o wydanie opinii, ma obowiązek pouczyć go o prawie odmowy wydania opinii i odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania.

Przepis art. 84§2 zd. 2 odsyła do przepisów dotyczących świadków, w związku z tym należy przyjąć, że biegły nie może odmówić wydania opinii. Jednakże biegły, może zostać zwolniony od wykonania tego obowiązku przez organ administracji publicznej, tylko wtedy, gdy zajdą przyczyny uprawniające świadków do odmowy zeznań, lub odmowy odpowiedzi na pytanie. Należy zwrócić uwagę na to, że prawo odmowy wydania opinii przez biegłego w przypadkach, które są analogiczne do przypadków, w których świadek może skorzystać z prawa odmowy zeznań, jest bezprzedmiotowe. „W tych (…) przypadkach, w których świadkowi służy prawo odmowy zeznań, biegły nie ma w ogóle zdolności do występowania w konkretnym postępowaniu, podlegając z mocy ustawy wyłączeniu.”[2]

Organ administracji publicznej, nie jest związany opinią biegłego, może ją przyjąć – jeżeli uzna, że jest ona trafna – , może również odrzucić ją całkowicie lub częściowo. Organ ocenia opinię biegłego, opierając się na zasadach wiedzy i doświadczenia życiowego. Zdaniem E. Iserzona „Organ ocenia swobodnie opinię biegłego na podstawie zasad wiedzy, nie jest więc skrępowany tą opinią. Może ją przyjąć, jeśli uzna ją za trafną, ale może ją całkowicie lub częściowo zdyskwalifikować, przyjąć odmienną, własną, opartą na nauce lub doświadczeniu.”[3] To organ, a nie biegły decyduje o załatwieniu sprawy. Zadaniem biegłego jest wydanie opinii w kwestii faktycznej, jej rozstrzygnięcie jest niezbędne do wydania przez organ decyzji. Opinia biegłego ma pomóc organowi, w rozstrzygnięciu kwestii faktycznej, który musi rozstrzygnąć tę kwestię sam, we własnym imieniu. Organ ma obowiązek sprawdzić, na jakich przesłankach biegły oparł swoją konkluzję i skonfrontować prawidłowość jego rozumowania. Organ nie może ograniczyć się, w uzasadnieniu decyzji, do powołania się na konkluzję zawartą w opinii biegłego.

Do biegłego stosuje się przepisy dotyczące przesłuchania świadków. W. Dawidowicz uważa, że nie wydaje się zasadne odpowiednie stosowanie do biegłego przepisu, który nakłada na organ obowiązek uprzedzenia świadka o odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Autor twierdzi, że „W art. 88§1 k.p.a. odróżnia się (…) „złożenie zeznania” przez świadka od „wydania opinii” przez biegłego, ponieważ zaś art. 247 k.k. mówi wyłącznie o „składaniu zeznania” i o „zeznającym”, należy (…) przyjąć, że przewidziana w tym artykule odpowiedzialność nie odnosi się do biegłych w postępowaniu administracyjnym, a więc uprzedzenie ich o tej odpowiedzialności jest zbędne.”[4]

Biegły może złożyć swoją opinię ustnie lub na piśmie – stosownie do wezwania organu. Opinia biegłego każdorazowo powinna być odpowiednio uzasadniona. W tym celu biegły może skorzystać nie tylko z własnego doświadczenia i badania, ale także może wykorzystać odpowiednie poglądy naukowe innych osób lub instytucji naukowych.[5] Organ ma prawo żądać od biegłego uzupełnienia opinii złożonej na piśmie lub wydania dodatkowej opinii. Może również zażądać ustnego wyjaśnienia podczas przesłuchania biegłego – wynika to z zasady ogólnej dochodzenia prawdy obiektywnej w postępowaniu – art. 7,77§1.[6] Uzupełnienia takich wyjaśnień może zażądać także strona (art. 78, 79 §2 i 81). Opinia biegłego powinna być uzasadniona zgodnie z intencją zasady ogólnej przekonywania (art. 11 k.p.a.).

W postępowaniu wyjaśniającym biegły formułuje swoją opinie w czasie trwania tego postępowania, wyciąga wnioski i formułuje pewne oceny. Dlatego też musi być bezstronny w sprawie, jako pomocnik organu prowadzącego postępowanie.

K.p.a. nie przewiduje instytucji stałych biegłych. Niektóre przepisy szczególne przewidują obowiązek powoływania biegłego z listy stałych biegłych. Wpis na listę stałych biegłych ma ułatwić organowi wybór biegłego, którego kwalifikacje fachowe nie mogą być kwestionowane. Przyjęcie funkcji biegłego jest obowiązkiem zarówno osób wpisanych na listę, jak i innych.

Jeżeli nie zachodzą okoliczności wyłączające udział biegłego w postępowaniu wyjaśniającym, biegły ma obowiązek wydania opinii. Wykonanie tego obowiązku jest zagwarantowane sankcją z art. 88§1 i 2 k.p.a. – organ orzekający ma prawo ukarać biegłego karą grzywny, a także zastosować do niego środki przymusu administracyjnego przewidziane w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Biegłym może być każda osoba, która posiada wiadomości specjalne z danej dziedziny, bez względu na to, czy nabyła je przez przyuczenie czy naukę. Biegłym może być zarówno osoba wykształcona, a także nie mający specjalnego wykształcenia rzemieślnik, jeżeli posiada wiadomości, które są niezbędne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.[7] „Biegłymi mogą być osoby, które dzięki posiadanej wiedzy lub doświadczeniu w zakresie wykonywanego zawodu powołane są do przeprowadzenia analizy i do opiniowania powstających w toku postępowania zagadnień przekraczających zakres naukowej i technicznej kompetencji organów (…) rozstrzygających daną sprawę.”[8]

Przepis art. 84 nie wymienia ekspertyz instytutów naukowych i innych instytucji. Mimo tego, uwzględniając treść art. 75, zgodnie z którym wszystko może być dowodem, co służy wyjaśnieniu sprawy byle nie było sprzeczne z prawem, taka ekspertyza jest dopuszczalna.[9] Opinię może wydać zatem także odpowiednia państwowa lub społeczna jednostka organizacyjna np. instytut badawczo-naukowy. Ta opinia nie jest opinią biegłego, w ścisłym słowa znaczeniu.

„Myślą przewodnią ustanowienia dowodu z „opinii biegłych” (…), jest w każdym systemie prawa procesowego konieczność uzyskania przez sąd rozstrzygający konkretną sprawę wiadomości specjalnych umożliwiających wyświetlenie powstałych przy rozstrzyganiu sporu wątpliwości.”[10]

Biegły ma obowiązek wykonywać swoje zobowiązania sumiennie, starannie i bezstronnie. Kodeks nie zawiera instytucji przyrzeczenia, która ma być gwarancją takiego wykonania obowiązków. W celu wyegzekwowania od biegłego obowiązków, które na nim ciążą, organ może zastosować środki przymusu – ukarać go grzywną do 50 zł, a w razie ponownego niezastosowania się do wezwania grzywną do 200 zł (art. 88§1).

Powołanie na biegłego osoby, która nie ma kwalifikacji specjalisty oraz przyjęcie jej opinii jako materiału dowodowego w sprawie stanowi wadę postępowania. K.p.a. nie ustanawia formalnych kryteriów kwalifikacji biegłego.

Prawidłowo sporządzona i należycie wykorzystana opinia biegłego lub instytutu, ma istotne znaczenie dla wykrycia prawdy obiektywnej.

Dowód z opinii biegłego różni się od innych dowodów, niezależnie od kwestii formalnych, zakresem i stosunkiem szczegółowości. Skutkuje to zwiększeniem wymagań, jakie powinien spełniać głównie organ, w zakresie kontroli wykorzystania tej opinii. Opinia biegłego jest szczególną postacią dowodów, podlega jednak tak samo jak inne dowody ocenie. Różnorodność zadań wykonywanych przez administrację publiczną, rozstrzyganie coraz bardziej skomplikowanych spraw, powoduje zwiększenie udziału biegłych w postępowaniu administracyjnym. Jednakże tak jak w postępowaniu sądowym najwyższym biegłym jest organ rozstrzygający sprawę. Opinia biegłego ma pomóc w wydaniu decyzji – nie może jej zastąpić.

Biegły w postępowaniu administracyjnym pełni funkcję pomocniczą wobec organu administracji publicznej, umożliwiając prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawach o wysokim stopniu złożoności. Jego udział wzmacnia rzetelność postępowania, o ile opinia jest sporządzona w sposób fachowy, bezstronny i podlega krytycznej ocenie przez organ. Prawidłowe wykorzystanie instytucji biegłego stanowi istotny element realizacji zasad praworządności i sprawiedliwości proceduralnej w postępowaniu administracyjnym.

[1] Wyrok NSA z dnia 01.02.1982r., I SA 2497/81

[2] B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit. s. 389

[3] E. Iserzon, J. Starościak – op. cit. s. 178 i 179

[4] W. Dawidowicz – op. cit. s. 116

[5] Por. S. Dalka – op. cit. s. 75

[6] Por. Z. Janowicz – op. cit. s. 221

[7] Por. W. Dąbrowski – op. cit. s. 20

[8] W. Dąbrowski – op. cit. s. 20

[9] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit. s. 175

[10] S. Dalka – op. cit. s. 73

Uprawdopodobnienie jako szczególna instytucja procesowa

5/5 - (1 vote)

Przepisy procesowe dopuszczają w niektórych przypadkach możliwość uznania istnienia lub nieistnienia okoliczności faktycznych w sposób mniej sformalizowany, czyli w drodze uprawdopodobnienia. K.p.a. przejął instytucję  uprawdopodobnienia z postępowania cywilnego i podobnie jak k.p.c., w niektórych przypadkach zadowala się uprawdopodobnieniem. „Uprawdopodobnienie jest środkiem zastępczym dowodu w znaczeniu ścisłym, nie dającym pewności, lecz tylko wiarygodność (prawdopodobieństwo) twierdzenia o jakimś fakcie. Jest to środek zwolniony od ścisłych formalności dowodowych pozwalających na przyspieszenie postępowania.”[1]

Uprawdopodobnienie to nie udowodnienie, ale uwiarygodnienie istnienia lub nieistnienia pewnych faktów. Stanowi ono raczej metodę dowodzenia, a nie środek dowodowy.[2] Uprawdopodobnienie charakteryzuje się odformalizowaniem postępowania, pozwala na przyspieszenie toku czynności procesowych. To wyrobienie w umyśle osoby, która prowadzi czynności postępowania przekonania, że określony fakt miał miejsce, i że takie, a nie inne okoliczności faktyczne towarzyszyły pewnym zdarzeniom.[3] Uprawdopodobnienie jest czynnością procesową, która stwarza w świadomości organu orzekającego większy lub mniejszy stopień przekonania o prawdopodobieństwie jakiegoś faktu.

Prawo procesowe nie wprowadza uprawdopodobnienia jako podstawę rozstrzygnięcia sprawy, ponieważ taką podstawę może stanowić jedynie dowód. Uprawdopodobnienie zostało wprowadzone jako warunek dokonania określonej czynności procesowej (np. przywrócenia terminu, wyłączenie pracownika organu, wyłączenie biegłego), której dokonanie nie decyduje o wyniku sprawy.[4]

Dowód stanowi regułę, a uprawdopodobnienie wyjątek, na korzyść strony, która powołuje się na pewien fakt. Uprawdopodobnienie stanowi pewną niekorzyść dla strony przeciwnej, ponieważ w większości nie można przeprowadzić dowodu na przeciwieństwo uprawdopodobnionego faktu, skoro ustawa poleca organowi zadowolić się uprawdopodobnieniem.[5] Ze względu na to, że istota uprawdopodobnienia polega na wyrobieniu u danej osoby osobistego przekonania, nie obala się go przeciwdowodem.[6]

„Przepisy prawne ograniczają możliwość stosowania uprawdopodobnienia tylko odnośnie do faktów, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii wpadkowej, a nie dla rozstrzygnięcia istoty sprawy, w której toczy się postępowanie”[7], po to, aby przez przeprowadzenie postępowania dowodowego nie opóźniać wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.

Uprawdopodobnienie zostaje przeprowadzone za pomocą środków, które nie są skrępowane wymogami stawianymi co do formy przez przepisy kodeksu dla postępowania dowodowego.[8]

Pisemne oświadczenia osób trzecich stanowią w praktyce częsty środek uprawdopodobnienia i mają one charakter informacji jakie te osoby składają organowi.

Tam, gdzie chodzi o uprawdopodobnienie, nie jest konieczne zachowanie szczegółowych przepisów o postępowaniu dowodowym. Organ może rozważyć oświadczenie osób trzecich, ale ustalenie czy i w jakim stopniu dana informacja uprawdopodabnia fakt, który strona przytoczyła zawsze zależy od uznania organu. Organ swoje przekonanie może oprzeć na tym, że dana osoba jest mu znana (pod kątem tego, czy zasługuje na wiarę) lub na innych specjalnych okolicznościach sprawy.[9] Uprawdopodobnienie może również zostać przeprowadzone za pomocą środków dowodowych, które wymagają podjęcia przez organ czynności procesowej np. przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka.

Uprawdopodobnienie dopuszczalne jest tylko w wypadkach wskazanych przez kodeks. W postępowaniu zasadą jest dowód, natomiast uprawdopodobnienie jest stosowane raczej wyjątkowo w postępowaniu administracyjnym. Ustawodawca dopuszcza możliwość skorzystania z uprawdopodobnienia, gdy celowe i pożyteczne jest ustalenie okoliczności faktycznych, bez przeprowadzenia sformalizowanego postępowania dowodowego. Taka sytuacja ma miejsce rzadko i odnosi się do faktów nie mających istotnego znaczenia dla istoty sprawy.

K.p.a. nie podaje definicji instytucji uprawdopodobnienia, jednak jest ono dopuszczalne w następujących sytuacjach:

  1. Uprawdopodobnienie istnienia okoliczności mogących wywołać wątpliwości co do bezstronności pracownika organu administracji (art. 24§3) lub członka organu kolegialnego orzekającego w sprawie (art. 27§1), biegłego (art. 84§2),
  2. Uprawdopodobnienie, że uchybienie terminu w postępowaniu nastąpiło bez winy zainteresowanego (art. 58§1),
  3. Uprawdopodobnienie uchylenia decyzji wskutek wznowienia postępowania, implikujące wstrzymanie wykonania decyzji przez organ właściwy w sprawie wznowienia postępowania (art. 152§1),
  4. Uprawdopodobnienie, że decyzja jest dotknięta wadą wymienioną w art. 156 k.p.a., implikujące wstrzymanie wykonania decyzji przez organ właściwy w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji (art. 159§1).

Jeżeli przepisy dopuszczają uprawdopodobnienie okoliczności faktycznych, to nie będzie miał zastosowania przepis art. 81 k.p.a., ponieważ w tej sytuacji wystarczy zakomunikowanie stronie o uprawdopodobnieniu okoliczności faktycznej.[10]

„Prawo nie rozstrzyga kwestii jaki stopień prawdopodobieństwa jest dostateczny do uznania, że pewien fakt jest uprawdopodobniony. Wystarczy więc każdy stopień prawdopodobieństwa, nawet najmniejszy, który organ uzna za dostateczny.”[11]

Uprawdopodobnienie stanowi szczególną instytucję procesową, która umożliwia organowi prowadzącemu postępowanie przyjęcie istnienia lub nieistnienia określonych okoliczności faktycznych w sposób mniej sformalizowany niż klasyczne postępowanie dowodowe. Przepisy procesowe przewidują możliwość posłużenia się uprawdopodobnieniem w sytuacjach, w których pełne udowodnienie faktów byłoby nadmiernie utrudnione, czasochłonne lub niecelowe z punktu widzenia charakteru rozstrzyganej sprawy. Celem tej instytucji jest usprawnienie postępowania przy jednoczesnym zachowaniu podstawowych gwarancji procesowych stron.

Istota uprawdopodobnienia polega na wykazaniu wysokiego stopnia prawdopodobieństwa istnienia określonej okoliczności, bez konieczności jej jednoznacznego i bezspornego udowodnienia. W odróżnieniu od dowodu sensu stricto, który powinien prowadzić do pewności organu co do stanu faktycznego, uprawdopodobnienie zadowala się przekonaniem o prawdopodobieństwie danego faktu. Organ administracji nie wymaga wówczas pełnego materiału dowodowego, lecz ocenia przedstawione środki w sposób uproszczony, kierując się zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

Uprawdopodobnienie należy wyraźnie odróżnić od udowodnienia oraz domniemania. Udowodnienie prowadzi do pewności co do faktu i opiera się na przeprowadzeniu formalnych środków dowodowych przewidzianych przez prawo. Domniemanie natomiast polega na przyjęciu istnienia faktu na podstawie innych ustalonych okoliczności lub norm prawnych. Uprawdopodobnienie zajmuje pozycję pośrednią, ponieważ nie opiera się ani na pełnym dowodzie, ani na normatywnym nakazie przyjęcia określonego stanu faktycznego, lecz na ocenie prawdopodobieństwa.

Przepisy procesowe wprost wskazują sytuacje, w których dopuszczalne jest posługiwanie się uprawdopodobnieniem. Najczęściej dotyczy to zagadnień incydentalnych, takich jak przywrócenie terminu, zastosowanie środków tymczasowych czy ocena przesłanek formalnych, od których zależy dalszy tok postępowania. W takich przypadkach ustawodawca uznaje, że wymaganie pełnego udowodnienia byłoby nieproporcjonalne w stosunku do wagi rozstrzyganej kwestii.

Środki służące uprawdopodobnieniu mają mniej formalny charakter niż klasyczne dowody. Mogą to być oświadczenia strony, kopie dokumentów, wydruki, korespondencja elektroniczna czy inne informacje, które pozwalają na wstępną ocenę prawdopodobieństwa danego faktu. Organ administracji nie jest związany katalogiem środków dowodowych i może uwzględnić każdy środek, który racjonalnie przemawia za istnieniem danej okoliczności, o ile nie narusza to zasad postępowania.

Z punktu widzenia praw stron istotne jest, że uprawdopodobnienie nie zwalnia organu z obowiązku rzetelnej oceny materiału przedstawionego w sprawie. Choć standard dowodowy jest obniżony, organ nie może poprzestać na gołosłownych twierdzeniach strony ani przyjmować okoliczności faktycznych w sposób dowolny. Uprawdopodobnienie musi opierać się na obiektywnie ocenialnych przesłankach, a jego zastosowanie powinno zostać jasno wskazane i uzasadnione w rozstrzygnięciu.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że uprawdopodobnienie ma charakter wyjątkowy i nie może zastępować postępowania dowodowego w sprawach rozstrzygających o istotnych prawach lub obowiązkach stron. Jeżeli przepisy wymagają udowodnienia określonych faktów, organ nie może ograniczyć się do ich uprawdopodobnienia. Nadużycie tej instytucji prowadziłoby do osłabienia gwarancji procesowych i naruszenia zasady prawdy obiektywnej.

Z perspektywy funkcjonalnej uprawdopodobnienie stanowi instrument elastyczności proceduralnej, umożliwiający sprawne rozpoznawanie spraw w sytuacjach, w których szybkie rozstrzygnięcie ma istotne znaczenie. Pozwala ono uniknąć nadmiernego formalizmu, jednocześnie nie rezygnując całkowicie z wymogu racjonalnego uzasadnienia ustaleń faktycznych.

Podsumowując, uprawdopodobnienie jest dopuszczalną przez przepisy procesowe formą ustalania okoliczności faktycznych w sposób mniej sformalizowany, opartą na wysokim stopniu prawdopodobieństwa, a nie na pełnej pewności. Jego prawidłowe stosowanie wymaga od organów administracji publicznej rozwagi, proporcjonalności oraz poszanowania praw stron postępowania. Tylko w takim ujęciu uprawdopodobnienie spełnia swoją rolę jako użyteczny i zgodny z zasadami państwa prawa instrument procesowy.

[1] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 307 i n.

[2] Por. M. Szubiakowski, M. Wierzbowski, A. Wiktorowska – „Postępowanie administracyjne – ogólne, podatkowe i egzekucyjne”, Warszawa 1998r, s. 102.

[3] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit., s. 168.

[4] Por. Z. Janowicz – op. cit., s. 197.

[5] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 308.

[6] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit., s. 168.

[7] B. Adamiak, J. Borkowski – „Polskie postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne”, Warszawa 1999r, s. 174.

[8] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 308.

[9] Por. W. Siedlecki – op. cit., s. 309.

[10] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit., s. 169.

[11] Z. Janowicz – op. cit., s. 197.

Obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej

5/5 - (1 vote)

Zgodnie z treścią art. 9 ustawy obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej spoczywały na gminie oraz administracji rządowej. Zadania pomocy społecznej obejmowały m.in. zadania:

1) tworzenia warunków organizacyjnych funkcjonowania pomocy społecznej,

2) analizę i ocenę zjawisk rodzących zapotrzebowanie na świadczenia pomocy społecznej,

3) pracę socjalną rozumianą jako działalność zawodową skierowaną na pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie oraz tworzenia warunków sprzyjających temu celowi (art. 8).

Większość zadań miała realizować gmina w ramach tzw. zadań własnych. Należały do nich m.in.: prowadzenie domów pomocy społecznej i ośrodków opiekuńczych o zasięgu lokalnym, przyznawanie i wypłacanie zasiłków celowych, pomoc rzeczowa. Charakter obowiązkowy miały także takie zadania gminy jak: udzielanie schronienia, posiłku, niezbędnego ubrania osobom tego pozbawionym, świadczenie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania, pokrywanie wydatków na świadczenia lecznicze na zasadach przewidzianych dla emerytów i rencistów, praca socjalna, sprawianie pogrzebu, zapewnienie środków na wynagrodzenia dla pracowników i warunków realizacji zadań wymienionych w pkt 1 – 5 (art. 10 ust. 2).

Zadania zlecone gminie przewidywały m.in. świadczenie usług opiekuńczych, pomoc w naturze na ekonomiczne usamodzielnienie się, przyznawanie zasiłków stałych i okresowych oraz inne zadania wynikające z rządowych programów pomocy społecznej (art. 11). Do realizacji tych zadań powołano odrębne jednostki organizacyjne – ośrodki pomocy społecznej.

Reprezentujący administrację rządową wojewoda powoływał do wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej wojewódzkie zespoły pomocy społecznej. Zespoły te miały przygotowywać m.in. bilans potrzeb i środków, organizować i finansować domy pomocy społecznej o zasięgu ponadlokalnym oraz kierować do nich osoby wymagające opieki (art. 12 ust. 1)

Wśród świadczeń pomocy społecznej ustawa na pierwszym miejscu wymieniała udzielenie schronienia, posiłku i ubrania osobom tego pozbawionym, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, w dziennych domach pomocy społecznej i w ośrodkach opiekuńczych, pomoc finansową na pokrycie kosztów leczenia dla osób objętych ubezpieczeniem społecznym lub systemem emerytalnym, pomoc w postaci pracy socjalnej i poradnictwa, zwłaszcza prawnego i ekonomicznego, pomoc w naturze lub finansową w celu ekonomicznego usamodzielnienia się, pomoc w postaci pracy socjalnej dla osób niepełnosprawnych, zasiłki stałe, okresowe i celowe (art. 13 – 33).[1]

Ustawa określała trudne sytuacje życiowe warunkujące przyznanie pomocy społecznej i należały do nich: ubóstwo, sieroctwo, bezdomność, potrzeba ochrony macierzyństwa, bezrobocie, upośledzenie fizyczne i umysłowe, długotrwała choroba, alkoholizm, narkomania, wskazywała także na konieczność spełnienia dodatkowego warunku przyznania świadczenia materialnego, a mianowicie spełnienia kryterium dochodowego. Początkowo wyznaczał je dochód osoby samotnej lub przypadający na członka rodziny, odpowiadający najniższej emeryturze. Następnie nowelizacje ustaliły określony kwotowo próg dochodu, zwany też progiem ubóstwa.[2]

Obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej stanowią jeden z kluczowych elementów funkcjonowania systemu zabezpieczenia społecznego, określając zakres odpowiedzialności organów administracji publicznej oraz innych podmiotów za realizację konstytucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej. Pomoc społeczna nie ma charakteru fakultatywnego ani uznaniowego w wymiarze systemowym, lecz jest zadaniem publicznym, którego wykonywanie zostało nałożone na państwo i jednostki samorządu terytorialnego w drodze przepisów prawa. Obowiązek ten obejmuje zarówno tworzenie warunków organizacyjnych i finansowych, jak i bezpośrednie udzielanie wsparcia osobom oraz rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej.

Podstawowym adresatem obowiązków w zakresie wykonywania zadań pomocy społecznej są jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności gminy i powiaty, które realizują zadania własne oraz zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. Gmina, jako podstawowa jednostka samorządu, odpowiada za rozpoznawanie potrzeb społecznych, organizowanie pomocy w miejscu zamieszkania beneficjentów oraz zapewnienie dostępu do podstawowych form wsparcia. Powiat realizuje zadania o charakterze ponadgminnym, wymagające większej specjalizacji lub skali działania, natomiast administracja rządowa sprawuje nadzór, koordynację oraz finansowanie określonych świadczeń.

Obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej obejmuje w pierwszej kolejności obowiązek zapewnienia dostępności świadczeń. Organy właściwe muszą stworzyć taki system organizacyjny, który umożliwi osobom potrzebującym rzeczywisty dostęp do pomocy, zarówno pod względem formalnym, jak i faktycznym. Oznacza to konieczność istnienia wyspecjalizowanych jednostek organizacyjnych, takich jak ośrodki pomocy społecznej, zapewnienia odpowiedniej liczby pracowników socjalnych oraz dostosowania procedur do potrzeb osób w szczególnie trudnej sytuacji, w tym osób starszych, z niepełnosprawnościami czy zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Istotnym elementem obowiązków jest rzetelne i terminowe prowadzenie postępowań w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Organy są zobowiązane do prawidłowego ustalania stanu faktycznego, w szczególności poprzez przeprowadzanie wywiadów środowiskowych oraz gromadzenie niezbędnych dowodów. Postępowanie powinno być prowadzone z poszanowaniem zasad ogólnych postępowania administracyjnego, w tym zasady praworządności, proporcjonalności i pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej. Niedochowanie tych obowiązków może prowadzić do uchylenia decyzji oraz odpowiedzialności prawnej organu.

Wykonywanie zadań pomocy społecznej wiąże się również z obowiązkiem indywidualizacji wsparcia. Organy nie mogą ograniczać się do schematycznego stosowania przepisów, lecz powinny uwzględniać rzeczywiste potrzeby i możliwości beneficjentów. Obowiązek ten realizowany jest poprzez pracę socjalną, planowanie pomocy oraz stosowanie instrumentów aktywizujących, które mają na celu nie tylko doraźne wsparcie materialne, lecz także umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej w sposób trwały.

Kolejnym istotnym obowiązkiem jest współdziałanie z innymi podmiotami realizującymi zadania z zakresu polityki społecznej. Pomoc społeczna nie funkcjonuje w izolacji, lecz pozostaje w ścisłym związku z systemem ochrony zdrowia, edukacji, rynku pracy czy wymiaru sprawiedliwości. Organy pomocy społecznej są zobowiązane do współpracy z organizacjami pozarządowymi, instytucjami kościelnymi oraz innymi podmiotami, które realizują zadania zbieżne z celami pomocy społecznej. Współdziałanie to ma na celu zwiększenie efektywności wsparcia oraz lepsze wykorzystanie dostępnych zasobów.

Ważnym aspektem wykonywania zadań pomocy społecznej jest obowiązek poszanowania praw i dóbr osobistych beneficjentów. Organy oraz pracownicy socjalni muszą działać z poszanowaniem godności, prywatności i autonomii osób korzystających z pomocy. Obejmuje to zarówno sposób prowadzenia wywiadów i kontaktów z beneficjentami, jak i ochronę danych osobowych oraz zachowanie poufności informacji. Naruszenie tych obowiązków może prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej, administracyjnej lub cywilnej.

Obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej obejmują także racjonalne gospodarowanie środkami publicznymi. Organy są zobowiązane do efektywnego i zgodnego z prawem wykorzystywania funduszy przeznaczonych na pomoc społeczną, z uwzględnieniem rzeczywistych potrzeb lokalnych społeczności. Wymaga to planowania wydatków, monitorowania skuteczności podejmowanych działań oraz zapobiegania nadużyciom. Realizacja tego obowiązku pozostaje w ścisłym związku z zasadą legalizmu i odpowiedzialności za finanse publiczne.

Z perspektywy systemowej istotny jest również obowiązek monitorowania i oceny realizowanych zadań. Organy pomocy społecznej powinny analizować efekty udzielanego wsparcia, identyfikować problemy oraz podejmować działania naprawcze. Tego rodzaju aktywność sprzyja doskonaleniu systemu oraz lepszemu dostosowaniu form pomocy do zmieniających się warunków społecznych i ekonomicznych.

Podsumowując, obowiązki wykonywania zadań pomocy społecznej mają charakter kompleksowy i wieloaspektowy, obejmując zarówno sferę organizacyjną, finansową, jak i bezpośrednie relacje z beneficjentami. Ich prawidłowa realizacja jest warunkiem skuteczności systemu pomocy społecznej oraz realizacji konstytucyjnych wartości, takich jak godność człowieka, solidarność społeczna i sprawiedliwość. Tylko konsekwentne i odpowiedzialne wykonywanie tych obowiązków pozwala traktować pomoc społeczną jako realne narzędzie wsparcia osób najbardziej potrzebujących.

[1] Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r.; K. Wódz, op. cit., s. 53 – 56.

[2] I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 25.