Źródła prawne prawa pomocy socjalnej w Polsce.
Pomoc społeczna jest przedmiotem zainteresowania wielu dziedzin nauki. Problematyką tą zajmuje się m.in. socjologia, pedagogika i prawo. Instytucję zabezpieczenia społecznego w połączeniu z zasadą pomocniczości statuuje Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483). W art. 67 Konstytucji w sposób ogólny formułuje prawo obywateli polskich do zabezpieczenia społecznego w sytuacji choroby, inwalidztwa, podeszłego wieku, ocenianych w kategoriach niezdolności do pracy. W opinii doktryny prawa konstytucyjnego pojęcie zabezpieczenia społecznego, do którego to wprost odwołuje się art. 67 Konstytucji obejmuje także pomoc społeczną, która wyraża się w działaniach specjalnych organów państwowych i samorządowych polegających na udzieleniu koniecznej pomocy w zakresie zapewnienia niezbędnych potrzeb życiowych osób i ich rodzin przez umożliwienie bytowania w warunkach odpowiadających godności ludzkiej.[1]
Te ogólne postanowienia Konstytucji rozwija podstawowe źródłu prawa w tej dziedzinie, a mianowicie ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2004 r. Nr 64, poz. 593 z późn. zm.). Akt ten wraz z przepisami wykonawczymi jest często uznawany jako prawo pomocy społecznej w sensu stricte.
Specjalne formy pomocy społecznej, takie jak zatrudnienie socjalne oraz inne formy pomocy społecznej uregulowane zostały w następujących ustawach:
1) ustawie z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. Nr 122, poz. 1143 z późn. zm.);
2) ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255);
3) ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. Nr 99, poz. 1001 z późn. zm.);
4) ustawie z dnia 16 września 1982 r. prawo spółdzielcze (j. t. Dz. U z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.);
5) ustawie z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 94, poz. 651),
6) ustawie z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 723 z późn. zm.),
7) ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 1997 r. Nr 123, poz. 776 z późn. zm.),
8) ustawie z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnieniu pracowników tymczasowych (Dz. z 2003 t. Nr 166, poz. 1608 z późn. zm.),
9) ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873).
W ujęciu materialnoprawnym ustawa o pomocy społecznej wraz z aktami wykonawczymi oraz ustawy regulujące szczególne formy pomocy społecznej przewidziane w przepisach odrębnych wraz z aktami wykonawczymi tworzą prawo pomocy społecznej sensu largo.[2]
Źródła prawne prawa pracy socjalnej w Unii Europejskiej.
Przedstawiając źródła prawne pracy socjalnej należy pamiętać o aktach prawnych Unii Europejskiej. Podstawowy dokument Unii Europejskiej w tym zakresie to Europejska Karta Społeczna (European Social Charter) z 18 października 1961 roku (Dz. U. 1999 r. Nr 8, poz. 67). Karta została uchwalona w celu podnoszenia poziomu życia i popierania dobrobytu społecznego, zarówno ludności miejskiej, jak i wiejskie za pomocą odpowiednich instytucji i działań. Europejska Karta Społeczna zapewnia prawa, wolności obywatelskie i polityczne bez dyskryminacji ze względu na rasę, kolor i płeć, religię, poglądy polityczne, pochodzenie narodowe lub społeczne. Karta w formie deklaratywnej w art. 13 i 14 gwarantuje każdej osobie prawo do pomocy społecznej i medycznej oraz do korzystania ze służb opieki społecznej.
Przedstawiając prawną regulację pomocy społecznej w aktach prawa międzynarodowego należy pamiętać o fundamentalnym akcie prawnym Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 10.12.1948 roku oraz o takich aktach, jak: Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych z 19.12.1966 r., i Europejski Kodeks Zabezpieczenia Społecznego z 1964 roku.
Problem pracy społecznej w krajach UE podjęto w latach 80. Inicjatywy te były realizacją idei nowej przedsiębiorczości o charakterze socjalnym powstałej w odpowiedzi na kryzys powojennych systemów socjalnych w krajach Unii Europejskiej. Główne funkcje nowej przedsiębiorczości o charakterze socjalnym miały zapewnić:
1) reintegrację z rynkiem pracy osób niepełnosprawnych,
2) reintegrację z rynkiem pracy osób długotrwale bezrobotnych, zagrożonych lub dotkniętych wykluczeniem społecznym (osoby uzależnione, byli więźniowie, młodzież, która przerwała naukę) i w ten sposób ograniczenie bezrobocia i marginalizacji społecznej,
3) pełnienie roli przejściowych rynków pracy, stanowiących etap przejściowy do otwartego rynku pracy.
Nowe formy przedsiębiorstw pojawiły się jako pierwsze we Włoszech. W roku 1991 wprowadzono do ustawodawstwa włoskiego status spółdzielni socjalnej. Ustawa z 1991 roku zapewniała włoskim spółdzielniom socjalnym osobowość prawną i przyjęła dwa typy spółdzielni, a mianowicie: usług socjalnych i aktywności społeczno – zawodowej.[3]
[1] Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 roku, pod red. J. Bocia, Wrocław 1998, s. 125.
[2] I. Sierpowska, op. cit., s. 30.
[3] I. Sierpowska, Prawo pomocy…, s. 31.; E. Leś, Europejskie doświadczenia w sprawie zatrudnienia socjalnego na przykładzie Włoch i Finlandii. Wybrane zagadnienia. Referat przygotowany na Konferencję pod patronatem Ministra Pracy i Polityki Społecznej, prof. Jerzego Hausnera i Prezydenta Miasta Poznania – Ryszarda Grobelnego, Poznań, 18 – 19 czerwca 2002 r.