Cel i funkcja dozwolonego użytku

Dozwolony użytek należy pojmować jako możliwość korzystania z chronionego utworu bez zgody jego twórcy. Jest on obwarowany szeregiem warunków, które musi spełnić użytkownik, aby móc go stosować. Zakres praw i obowiązków dla korzystających w ten sposób z utworów umieszczono w przepisach 23- 35 upap, choć wypada dodać, iż odnosi się do nich również wiele innych przepisów. Doktryna nie jest natomiast zgodna co do włączenia do tej grupy programów komputerowych, których ochrona ustawowa jest odmienna i bardziej kazuistyczna.^[1]

Dozwolony użytek jest w jurysprudencji dzielony na osobisty (art. 23 i 23¹ upap) i publiczny (art. 24- 33 upap), przede wszystkim ze względu na cel. Należy wyraźnie zwrócić uwagę, iż jest to wyjątek od przepisu art. 17 upap, który przyznaje twórcy wyłączne prawo korzystania, rozporządzania oraz czerpania wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Powinno się więc stosować zasadę exceptiones non sunt extendendae, zgoda panuje też co do zakazu wykładni per analogiam . Jednak ze względu na dość ubogie i nieco nieporadne (co przedstawię w dalszej części pracy) wyrażenie zamiarów przez ustawodawcę, dopuszcza się niekiedy odstępstwa od tych reguł.^[2]

Generalnie należy stwierdzić, że korzystanie z dozwolonego użytku jest nieodpłatne. Występują jednak wyjątki zarówno w użytku osobistym (nie wyrażone wprost), jak i publicznym. Ustawodawca polski przyjął kazuistyczną metodę regulacji, co skutkuje wymienieniem w ustawie warunków, jakie musi spełnić użytkownik, by móc korzystać z utworu. Powszechnie przyjmuje się to rozwiązanie jako gorsze od klauzuli fair use w prawie amerykańskim, która tylko generalnie  formułuje owe warunki, przez co jest bardziej „elastyczna” i lepiej przystosowana do zmian zachodzących w społeczeństwie . Jednakże przeniesienie jej na grunt europejski jest praktycznie niemożliwe.^[3]

Dozwolony użytek jest kluczowym elementem prawa autorskiego, mającym na celu zrównoważenie interesów twórców i użytkowników utworów. Jego głównym celem jest zapewnienie, że ochrona praw autorskich nie ogranicza nadmiernie dostępu do wiedzy, kultury i informacji, umożliwiając jednocześnie twórcom czerpanie korzyści z ich pracy. Funkcje dozwolonego użytku obejmują promowanie edukacji, badań naukowych, krytyki, recenzji oraz szeroko pojętego dostępu do informacji.

Definicja i podstawy prawne dozwolonego użytku

Dozwolony użytek odnosi się do określonych sytuacji, w których możliwe jest korzystanie z utworów chronionych prawem autorskim bez konieczności uzyskiwania zgody od twórcy lub właściciela praw autorskich i bez obowiązku uiszczania wynagrodzenia. Jest to wyjątek od zasady wyłączności, którą posiadają twórcy w odniesieniu do swoich utworów.

W polskim prawie autorskim, dozwolony użytek jest uregulowany przede wszystkim w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Artykuły 23-35 tej ustawy określają zakres i warunki korzystania z utworów w ramach dozwolonego użytku.

Funkcje dozwolonego użytku

1. Edukacja i badania naukowe: Jednym z najważniejszych celów dozwolonego użytku jest wspieranie edukacji i badań naukowych. Dozwolony użytek pozwala nauczycielom, uczniom i naukowcom na korzystanie z chronionych utworów w ramach zajęć edukacyjnych, tworzenia materiałów dydaktycznych oraz prowadzenia badań, bez konieczności uzyskiwania zgody na każde użycie. Dzięki temu dostęp do wiedzy jest ułatwiony, co sprzyja rozwojowi intelektualnemu i innowacjom.
2. Krytyka i recenzja: Dozwolony użytek umożliwia krytykom, recenzentom i dziennikarzom cytowanie fragmentów utworów w celach krytycznych, analitycznych lub recenzyjnych. Dzięki temu możliwe jest swobodne wyrażanie opinii oraz prowadzenie debaty publicznej na temat różnych dzieł, co jest istotne dla rozwoju kulturalnego i demokratycznego społeczeństwa.
3. Informacja i media: Media korzystają z dozwolonego użytku, aby informować społeczeństwo o bieżących wydarzeniach, poprzez cytowanie i reprodukcję fragmentów utworów. To pozwala na szybkie i skuteczne przekazywanie informacji, co jest kluczowe w dynamicznie zmieniającym się świecie.
4. Kultura i sztuka: Dozwolony użytek wspiera również rozwój kultury i sztuki, umożliwiając artystom i twórcom inspirację oraz twórcze przetwarzanie istniejących utworów. Przykładem może być tworzenie parodii, pastiszów czy kolaży, które często bazują na elementach dzieł chronionych prawem autorskim.
5. Użytek prywatny: Użytkownicy mogą korzystać z utworów w ramach użytku prywatnego, co oznacza, że mogą tworzyć kopie utworów na własny użytek, dzielić się nimi z najbliższą rodziną lub przyjaciółmi, bez zamiaru czerpania korzyści majątkowych. Użytek prywatny nie obejmuje jednak rozpowszechniania utworów na większą skalę.

Warunki dozwolonego użytku

Aby skorzystać z dozwolonego użytku, należy spełnić określone warunki. Przede wszystkim, korzystanie z utworu nie może naruszać normalnego korzystania z niego przez twórcę ani godzić w jego uzasadnione interesy. Oznacza to, że dozwolony użytek nie może prowadzić do utraty potencjalnych korzyści finansowych przez twórcę ani naruszać jego praw osobistych.

Kolejnym warunkiem jest obowiązek podania źródła oraz nazwiska twórcy, jeśli utwór jest wykorzystywany publicznie. Ma to na celu zapewnienie odpowiedniego uznania dla pracy twórcy, nawet w przypadku, gdy korzystanie z utworu mieści się w ramach dozwolonego użytku.

Warto również zauważyć, że dozwolony użytek ma swoje ograniczenia i nie może być nadużywany. Na przykład, kopiowanie całych książek czy filmów w celu rozpowszechniania ich w internecie nie mieści się w ramach dozwolonego użytku i jest naruszeniem praw autorskich.

Międzynarodowe standardy dozwolonego użytku

Dozwolony użytek jest uregulowany na poziomie międzynarodowym przez różne konwencje i traktaty. Jednym z kluczowych dokumentów jest Konwencja Berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, która wprowadza minimalne standardy ochrony praw autorskich i pozwala państwom na wprowadzenie własnych wyjątków i ograniczeń, w tym dozwolonego użytku. Konwencja Berneńska w artykule 9(2) określa tzw. „trójstopniowy test”, który państwa muszą spełnić, wprowadzając wyjątki od ochrony praw autorskich: wyjątek musi dotyczyć określonych przypadków specjalnych, nie może naruszać normalnego korzystania z utworu oraz nie może godzić w uzasadnione interesy twórcy.

Dozwolony użytek jest istotnym elementem prawa autorskiego, który ma na celu zrównoważenie interesów twórców i użytkowników utworów. Jego funkcje obejmują wspieranie edukacji, badań naukowych, krytyki, recenzji, dostępu do informacji oraz rozwoju kultury i sztuki. Warunki dozwolonego użytku muszą być przestrzegane, aby zapewnić odpowiednie poszanowanie praw twórców oraz umożliwić korzystanie z utworów w sposób zgodny z przepisami prawa.

[1] Karpowicz, Prawo autorskie i prasowe dla dziennikarzy, Warszawa 1997, s. 39.

^[2] J. Hetman, Podstawy prawa własności intelektualnej, Warszawa 2008, s. 35- 36.

^[3] J. Marcinkowska, Dozwolony użytek w prawie autorskim, Zeszyt naukowy UJ 87, Kraków 2004, s. 248.