W niektórych przypadkach wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy administracyjnej wymaga zapoznania się z wynikami badań naukowych oraz stanem technicznym obiektów. Takie okoliczności muszą być wyjaśnione z należytą precyzją i dokładnością. W wielu przypadkach wiedza organu administracji państwowej pozwala na ustalenie tych okoliczności. Uprawniony organ może ustalać fakty przypadków typowych i powtarzających się, korzystając z własnej wiedzy lub opinii pracowników upoważnionych do pomocy. Mogą jednak istnieć złożone fakty, które można wyjaśnić tylko przy obecności specjalnej wiedzy. W takim przypadku organ administracyjny może skorzystać z pomocy ekspertów. Opinia biegłego jest niezależnym źródłem dowodowym.
Biegły to osoba fizyczna powołana do udziału w postępowaniu dotyczącym innego podmiotu o wydanie opinii w tej sprawie na podstawie posiadanego doświadczenia w tym zakresie.
Rozwiązanie sprawy wymaga specjalnej wiedzy, gdy podczas jej rozpatrywania pojawia się pytanie ważne dla rozwiązania, którego wyjaśnienie wykracza poza wiedzę i doświadczenie życiowe osób z wykształceniem ogólnym, jest niemożliwe bez specjalnej wiedzy w określonej dziedzinie nauka, sztuka, rzemiosło, technika, stosunki gospodarcze itp., związane z rozpatrywanym zagadnieniem.
Biegły jest powoływany w celu naświetlenia i wyjaśnienia okoliczności wskazanych przez organ administracji publicznej z punktu widzenia jego wiedzy specjalistycznej. Biegły jest „asystentem” organu administracji publicznej przy ustalaniu lub ocenie stanu faktycznego, w związku z czym nie może być powołany biegły do opiniowania obowiązujących przepisów i ich stosowania. Stosowanie prawa należy do organu sądowego.
Przepisy kpa dotyczące usunięcia dowodu z opinii biegłego i przesłuchania biegłego są dość zwięzłe. Kodeks bardzo ogólnie reguluje możliwość skorzystania z opinii biegłego, zawiera jedynie przepisy dotyczące przypadku, w którym należy zlecić ekspertyzę oraz możliwości bycia biegłym. Przepisy art. 84 § 1 mówi: „Jeżeli sprawa wymaga informacji szczególnych, organ administracji publicznej może wezwać biegłego lub biegłych do wydania opinii.
Przepisy art. 84 § 1 stanowi, że władza publiczna „może„ odwołać się do biegłego, słowo „może” oznacza, że organ może swobodnie posługiwać się tym dowodem. Zasada prawdy obiektywnej wyznacza granice korzystania z tej wolności. Nakłada na organ administracji obowiązek podjęcia wszelkich działań zmierzających do ustalenia stanu faktycznego sprawy administracyjnej. W przypadkach skomplikowanych okoliczności, które można wyjaśnić jedynie przy dostępie do informacji szczególnych, organ dokonujący kontroli sądowej jest zobowiązany do wykorzystania tego dowodu. Ponadto niektóre przepisy mogą ustanawiać obowiązek zasięgnięcia opinii biegłego w określonych przypadkach. Zdaniem V. Davydovycha przepisy art. 84 § 1 „należy rozumieć, że zwrócenie się do biegłego o opinię (powołanie biegłego) należy zawsze do organu prowadzącego postępowanie, natomiast inicjatywa powołania biegłego może zależeć zarówno od tego organu, jak i od imprezy. , a także o podmiotach biorących udział w sprawie w charakterze stron.
Przepisy art. 84 zawiera warunki, które muszą być spełnione, aby dana osoba mogła uczestniczyć w postępowaniu w charakterze biegłego. Dzielimy je na przesłankę pozytywną – taka osoba musi posiadać informacje szczególne (art. 84 § 1) oraz przesłankę negatywną – ich wystąpienie powoduje utratę zdolności do bycia biegłym. Takimi przesłankami są: – istnienie szczególnego związku biegłego z daną sprawą, co jest podstawą do wyłączenia biegłego (art. 84 § 2). Do grupy przesyłek ujemnych zalicza się również te wymienione w art. 24 Kodeksu postępowania administracyjnego zgodnie z tą normą: Zawieszenie biegłego w postępowaniu w sprawie:
- w której jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy może mieć wpływ na jego prawa lub obowiązki,
- żonę oraz krewnych i powinowatych do drugiego stopnia,
- związane z nim przez adopcję, opiekę lub kuratelę,
- w której był świadkiem lub biegłym albo był lub jest przedstawicielem jednej ze stron, albo w której przedstawicielem biegłego jest jedna z osób wymienionych w pkt 2 i 3,
- w której uczestniczył w I instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji,
- w stosunku do którego zostało wszczęte profesjonalne postępowanie śledcze, dyscyplinarne lub karne,
- w której jedną ze stron jest osoba, która ma w stosunku do niej wyższą władzę publiczną.
§2. Przyczyny usunięcia biegłego od udziału w postępowaniu trwają również po ustaniu małżeństwa (§ 1 ust. 2), przysposobienia, opieki lub kurateli (§ 1 ust. 3).
Biegły nie zostaje dopuszczony, jeżeli prawdopodobne staje się zaistnienie innych niż wymienione powyżej okoliczności, które mogą budzić wątpliwości co do bezstronności biegłego (art. 24 § 3). Do grupy przesłanek negatywnych zalicza się również wystąpienie okoliczności określonych w art. 82, co spowodowało utratę zdolności do bycia świadkiem. Biegłym nie może być osoba, która nie ma możliwości spostrzegania lub zgłaszania swoich obserwacji, gdyż jest to kryterium warunkujące dopuszczalność wszelkich środków dowodowych. Biegłym nie może być osoba zobowiązana do zachowania tajemnicy państwowej lub zawodowej, jeżeli sporządzenie opinii wymagałoby naruszenia prawnego obowiązku jej ochrony, a osoba ta nie byłaby z tego obowiązku zwolniona na podstawie przepisów szczególnych. To samo dotyczy tajemnicy spowiedzi. Organ ma obowiązek zapewnić wykonanie obowiązków biegłego w tym postępowaniu przez osobę, której dotyczy jedna z okoliczności, która jest podstawą odwołania biegłego (art. 24). Jeżeli organ na jakimkolwiek etapie postępowania ustali, że obowiązki biegłego wykonuje osoba, która zgodnie z art. 24 Kodeksu wykroczeń administracyjnych, z zastrzeżeniem wyłączenia, jest obowiązany odwołać tę osobę i powołać na jej miejsce inną osobę – niezależnie od wniosku strony. Opinię biegłego przeprowadza się w drodze wydania decyzji; decyzja o wyznaczeniu kolejnego egzaminu musi być podjęta niezwłocznie.
Biegłym może być wyłącznie osoba posiadająca szczególne informacje, których organ w toku sprawy w ogóle lub w wystarczającym zakresie nie posiada, a których wykorzystanie jest celowe lub konieczne dla prawidłowego rozpoznania sprawy. Komunikaty specjalne są przedmiotem ekspertyz, ich koncepcja jest bardzo szeroka. Może obejmować informacje z zakresu prawa cywilnego, karnego i administracyjnego. Wiadomości prawne nie mogą być przedmiotem recenzji. Komunikatami specjalnymi mogą być informacje z zakresu budownictwa, rolnictwa, gospodarki wodnej, przyrody i ochrony środowiska, technologii, medycyny, sztuk pięknych, historii sztuki, biolokacji. W postanowieniu z 30 października 1985 r. III CZP 59/85 Sąd Najwyższy orzekł: Dopuszcza się przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu radiestezji, jeżeli jest to niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy cywilnej – zgodnie z niezbędnymi zasadami prawdy obiektywnej – do uzyskania specjalnej informacji na ten temat. Uzyskane w ten sposób dowody podlegają ocenie zgodnie z zasadami swobodnej oceny dowodów.
Opinia »wiedzy specjalnej« polega na wyrażeniu poglądu lub poglądu na okoliczności sporne w świetle konfrontacji z ogólną wiedzą teoretyczną i praktyczną eksperta. w tym celu może posłużyć ekspert.
Przepisy art. 84 pozostawia potrzebę powołania biegłych do uznania organu prowadzącego postępowanie. Organ ocenia, czy w konkretnym przypadku konieczne jest wykorzystanie informacji specjalnych, czy nie. Organ prowadzący postępowanie ocenia konieczność wykorzystania tego dowodu na podstawie przebiegu postępowania dowodowego, jego rozpoznania w okolicznościach sprawy i kieruje się wnioskami dowodowymi stron. Przy ocenie organ musi brać pod uwagę ilość wiedzy specjalistycznej – która może obejmować wiedzę z różnych dziedzin wiedzy, wiedzę teoretyczną i praktyczną.
Kpa nie zawiera przepisów, które określałyby uprawnienia biegłych w postępowaniu administracyjnym. Ich zakres wynika jednak z istoty funkcji biegłego w tym postępowaniu. W. Dąbrowski stwierdza, że „biorąc pod uwagę nieuregulowanie tych kwestii w Kodeksie postępowania administracyjnego, przepisy o uprawnieniach biegłego w postępowaniu sądowym należy stosować przez analogię”. Dla ustalenia praw biegłego w postępowaniu administracyjnym istotne są dwie okoliczności: – brak powiązań procesowych między biegłym a stronami i innymi uczestnikami procesu, – między biegłym a organem administracyjnym, w którym biegły zamieszkuje. podmiot podległy organowi prowadzącemu postępowanie. Biegły nie ma bezpośredniej władzy nad innymi uczestnikami procesu. Nie może zatem stosować form przymusu wobec innych uczestników procesu, nawet jeśli mają one na celu umożliwienie ekspertowi wykonywania jego obowiązków.
Biegły nie może żądać przedstawienia interesującego go materiału. Organ zarządzający jest obowiązany zapewnić, aby ekspert wypełniał swoje obowiązki. Biegły może żądać od organu nakazu wydania mu rzeczy, wejścia na teren określonej nieruchomości. Biegły może zwrócić się do organu o podjęcie działań, które umożliwią mu wypełnienie jego obowiązków. Biegły musi brać czynny udział w procesie – mieć dostęp do materiałów sprawy zebranych w przypadku dowodu, prawo zadawania pytań stronom i świadkom w trakcie śledztwa, możliwość oględzin rzeczy i miejsca. Charakter wniosku determinuje zakres uprawnień biegłego. Jeżeli obowiązkiem biegłego jest przedstawienie abstrakcyjnego wniosku, czyli wniosku teoretycznego, co do możliwości wystąpienia określonych zdarzeń w danych okolicznościach, wniosek ten może być wystawiony tylko na podstawie wiedzy specjalistycznej biegłego. Jeżeli jednak wniosek będzie dotyczył konkretnej sytuacji lub odrębnego oznaczonego przedmiotu, biegły będzie musiał mieć zagwarantowany dostęp do materiału dowodowego, możliwość przeprowadzenia oględzin.
Do głównych obowiązków biegłego w postępowaniu administracyjnym należy: – przeprowadzenie oględzin i opiniowanie, – udział w rozprawie sądowej, – udział w innych czynnościach procesowych. Zakres i warunki wydania opinii określa organ administracji, jego decyzja w tej sprawie jest wiążąca dla biegłego. Biegły zobowiązany jest do sporządzenia opinii biegłego uwzględniającej jego wiedzę oraz do zachowania bezstronności. Musi osobiście wypełniać te obowiązki. Biegły ponosi osobistą odpowiedzialność za wydaną opinię, dlatego organ administracji musi wyjaśnić biegłemu o odpowiedzialności za wydanie fałszywej opinii przed zapoznaniem się z jego opinią. Organ administracji państwowej może wezwać biegłego na wyznaczone posiedzenie sądu, jego stawiennictwo jest obowiązkowe, chyba że w wezwaniu wskazano, że jego przybycie jest fakultatywne. Obowiązek osobistego stawiennictwa na żądanie organu oraz obowiązek czynnego udziału w postępowaniu administracyjnym rozciąga się na wszystkie inne czynności procesowe. Jeżeli biegły nie stawi się osobiście bez uzasadnionej przyczyny, pomimo odpowiedniego wezwania uprawnionego organu lub bez powodu odmówi wydania opinii, może zostać ukarany karą karną (art. 88 § 1).
Biegły nie jest ani organem rozstrzygającym, ani współdecydującym w sprawie, w której wyraża swoją opinię. Biegły sądowy to osoba, która posiada wiedzę specjalistyczną, ale nie posiada uprawnień do podjęcia decyzji w sprawie.
W praktyce mogą pojawić się wątpliwości co do tego, czy specjalista, któremu powierzono wykonywanie określonej czynności zawodowej w imieniu organu, pełni funkcję biegłego i podlega przepisom o biegłym, czy też nie. Ze względu na czynnik organizacyjny ekspertem jest podmiot zajmujący w procesie samodzielną pozycję. Nie głosuje nad wynikiem sprawy – jego rolą jest jedynie prowadzenie badań i przedstawianie opinii. Biegły nie może podpisać wniosku, który zawiera elementy wykraczające poza jego kwalifikacje – m.in. protokół wspólny lekarza, inżyniera i prawnika.
W postępowaniu może uczestniczyć kilku biegłych i mogą oni złożyć wspólną opinię, ale tylko wtedy, gdy są specjalistami w tej samej dziedzinie i ich opinie są w pełni zgodne. Opinia biegłego może być podważona opinią innego biegłego, a jej ważność również może być podważona w świetle wszystkich dowodów. W sprawie może być kilku ekspertów, jeśli ich opinie znacznie się różnią, to organ musi przyjąć wniosek dotyczący tych rozbieżności. Jeżeli organ tego nie zrobi, prowadzi to do naruszenia przepisów postępowania, co znacząco wpływa na wynik sprawy.
[1] Por. W. Dąbrowski – „Biegły w postępowaniu administracyjnym”, Warszawa 1967r., s. 5-6 i 18-20
[1] B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit. s. 385 i n.
[1] Por. B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit. s. 184
[1] W. Dawidowicz – op. cit. s. 116
[1] B. Adamiak, J. Borkowski – op. cit. s. 387
[1] Por. B. Adamiak – op. cit. s. 58
[1] Uchwała SN z dnia 30.10.1985r., III CZP 59/85, OSNCP 1986r., z. 9, poz. 140
[1] S. Dalka – „Opinia biegłego oraz opinia instytutu naukowego lub naukowo-badawczego w procesie cywilnym”, NP. 1987r., Nr 10, s. 83
[1] W. Dąbrowski – op. cit. s. 35
[1] Por. W. Dąbrowski – op. cit. s. 35
[1] Por. J. Borkowski, J. Jendrośka, R. Orzechowski, A. Zieliński – op. cit. s. 175
[1] Por. W. Dąbrowski – op. cit. s. 37
[1] Por. W. Dąbrowski – op. cit. s. 23
